หากพูดถึงชื่อ “ข้าวกั๊นจิ๊น” หรือ “ข้าวเงี้ยว” หลาย ๆ คนอาจจะไม่คุ้นหู โดยชื่อนี้นับว่าเป็นชื่อของอีกหนึ่งอาหารท้องถิ่นที่อยู่คู่กับชุมชนไทใหญ่ที่อพยพเข้ามาสู่ภาคเหนือของไทยมาอย่างยาวนาน
.
ข้าวกั๊นจิ๊น กั๊น หมายถึงการคั้น นวด บีบ ซึ่งสะท้อนถึงกรรมวิธีที่มีการคั้นตะไคร้กับเลือดหมูเพื่อดับคาว และนำมาการคลุกผสมข้าว ในขณะที่ “จิ๊น” หมายถึงเนื้อสัตว์ ที่มีการใส่เนื้อหมูสับเข้าไปด้วย ข้าวกั๊นจิ๊นทำมาจากข้าวเจ้าหรือข้าวสวย ซึ่งเป็นข้าวที่ไม่พบเห็นได้บ่อยในสำรับพื้นเมืองของทางเหนือที่มีความนิยมข้าวเหนียวหรือที่ในท้องถิ่นเรียกว่าข้าวนึ่งมากกว่า
.
สันนิษฐานกันว่าข้าวนี้เกิดขึ้นมาเพราะคนในอดีตต้องการที่จะไม่ให้เลือดหมูที่ได้มาจากการล้มหมูเสียเปล่า จึงนำมาผสมข้าวแล้วปรุงรสด้วยเกลือ น้ำมันหมูกระเทียมเจียว
.
กรรมวิธีการทำข้าวกั๊นจิ๊น จะเป็นการนำเอาข้าวสวย หมูสับ และเลือดหมูมาคลุกเคล้ารวมกัน จากนั้นก็มีส่วนประกอบอื่น ๆ หนังหมูต้ม มะเขือส้ม เกลือป่น น้ำปลา น้ำมัน เข้าไปผสมต่อ ซึ่งในส่วนของเลือดหมูนี้จะไม่ใส่เยอะจนสีไม่สวย และมักจะมีการดับคาวด้วยการนำใบตะไคร้สดมาคั้นขยำกับเลือด
.
เมื่อคลุกส่วนผสมทุกอย่างเสร็จแล้วก็จะนำข้าวที่ได้ไปห่อใบตอง กลัดด้วยไม้กลัดแล้วนำไปนึ่งจนสุก เมื่อสุกแล้วก็จะนำมาคลุกกับน้ำมันกระเทียมเจียวอีกแล้วเสิร์ฟพร้อมเครื่องเคียงอย่างหอมแดงซอย พริกแห้งทอด ต้นหอม ผักชี ตามความชื่นชอบ
.
รสชาติของข้าวกั๊นจิ๊นนี้ กล่าวกันว่าจะมีความเค็ม ๆ มัน ๆ ที่ต้องมีเครื่องเคียงมาเสริมรสชาติเพิ่มเติม ซึ่งในปัจจุบันนี้ก็มีการปรับปรุงสูตรและพัฒนากันมาบ้างเพื่ออนุรักษ์อาหารนี้เอาไว้กับชุมชนชาวไทใหญ่ในไทยให้คงอยู่ต่อมา
