“เพื่อประโยชน์แก่นารีเพศอันร่วมชาติ์ราชพศกนิกรในไทยาณาจักร์นี้ด้วยความหวังใจอันดี”
คำกล่าวข้างต้นเป็นปณิธานสำคัญที่ “ท่านผู้หญิงเปลี่ยน ภาสกรวงศ์” ได้เขียนเอาไว้เป็นส่วนหนึ่งของคำนมัสการใน “แม่ครัวหัวป่าก์” หนึ่งในตำราอาหารเก่าแก่อีกเล่มหนึ่งของไทย ซึ่งได้สะท้อนให้เห็นถึงความปรารถนาดีของท่านผู้หญิงเปลี่ยนที่หวังจะให้ตำราอาหารนี้ได้ส่งต่อองค์ความรู้ในด้านการทำอาหารให้กลายเป็นศาสตร์ที่ใคร ๆ ก็เข้าถึงได้
.
❖ เปลี่ยน ภาสกรวงศ์
.
ท่านผู้หญิงเปลี่ยน ภาสกรวงศ์ เติบโตมาในราชินิกุลชูโต โดยเป็นบุตรีของนายสุดจินดา (พลอย ชูโต) กับคุณนิ่ม สวัสดิ์-ชูโต ด้วยชาติกำเนิดที่มีฐานะและมีบทบาทในฐานะของราชินิกุล ทำให้ท่านผู้หญิงเปลี่ยนได้รับการศึกษาอบรมสมดังกุลสตรีในอดีต ทั้งวิชางานบ้าน งานเรือนต่าง ๆ ตลอดจนวิชาทำอาหารด้วย
.
ท่านผู้หญิงเปลี่ยนเป็นบุคคลที่ฉลาดเฉลียว และมีความคิดนำสมัย เป็นสตรีหัวก้าวหน้าในสยามยุคเปลี่ยนผ่านไปสู่สมัยใหม่อย่างตะวันตกนิยม ซึ่งอิทธิพลจากตะวันตกนี่เองก็ได้ส่งผลต่อแนวคิด และถูกถ่ายทอดออกมาเป็นผลงานที่มีชื่อเสียงที่สุดของท่านผู้หญิงเปลี่ยนอย่าง “แม่ครัวหัวป่าก์” ด้วย
.
❖ แม่ครัวหัวป่าก์
.
แม่ครัวหัวป่าก์ เป็นหนึ่งในตำราอาหารเล่มแรก ๆ ของไทย แม้ว่าท่านผู้หญิงเปลี่ยนจะเผยแพร่สูตรอาหารมาตั้งแต่ปี 2432 ในนิตยสาร “ประติทินบัตรแลจดหมายเหตุ” แต่กว่าจะรวมเล่มครั้งแรกก็นานหลายสิบปี ทำให้แม่ครัวหัวป่าก์ไม่ได้เป็นตำราอาหารรวมเล่มเล่มแรกของไทย แต่ก็เป็นหนังสือที่ได้รับการตีพิมพ์อย่างแพร่หลายจนกลายเป็นชื่อที่ผู้คนจำนวนมากคุ้นหูกันเป็นอย่างดี
.
จุดเด่นของแม่ครัวหัวป่าก์มีอะไรหลายอย่างที่เป็นเรื่องใหม่ ๆ อย่างเช่นการระบุเทียบมาตราชั่งตวงวัดระหว่างแบบไทยกับแบบสากลในส่วนของบริจเฉทที่ 1 ตลอดจนมีการนำเสนออาหารต่างชาติใหม่ ๆ ในเล่มด้วย
.
ในตอนแรกแม่ครัวหัวป่าก์รวมเล่มมาเพื่อแจกก่อน และได้รับผลตอบรับที่ดี จึงได้มีความคิดที่จะพิมพ์ขาย ทว่ากระแสของนักอ่านไทยในช่วงเวลาดังกล่าวนิยมเรื่องบันเทิงมากกว่าที่จะอ่านสารคดีหรือตำราอาหาร ทำให้แม่ครัวหัวป่าก์ไม่ได้ขายดีเท่าที่ควร ซึ่งกว่าที่จะติดตลาดก็หลังจากที่มีคนนำมาพิมพ์เผยแพร่มากขึ้นในช่วงหลัง
.
❖ เสน่ห์ปลายจวักที่ถูกส่งต่อผ่านตัวอักษร
.
แม่ครัวหัวป่าก์ นับว่าเป็นอีกหนึ่งตำราอาหารเล่มสำคัญที่มีส่วนช่วยในการถ่ายทอดอาหารสูตรต่าง ๆ ให้กลายเป็นที่แพร่หลายมากขึ้น หลาย ๆ สูตรในแม่ครัวหัวป่าก์ก็เป็นสูตรดั้งเดิมมาจากในวังที่ไม่ได้มีการเผยแพร่กันทั่วไป ตลอดจนหลายสูตรอาหารก็มีการสอดแทรกสาระต่าง ๆ เกี่ยวกับอาหาร วัตถุดิบ เรื่องเล่า ไปจนถึงบทกวีแทรกเอาไว้ ทำให้ไม่ได้เป็นเพียงตำราอาหารธรรมดาที่มีเพียงการระบุวัตถุดิบและวิธีการทำเพียงอย่างเดียว
ในมุมมองของท่านผู้หญิงเปลี่ยน ไม่ได้มองว่าอาหารเป็นเพียงสิ่งที่กินแล้วอิ่ม แต่ยังมองไปถึงอาหารในฐานะของศิลปะ เป็น “ปากะศิลปะคฤหะวิทยา” ที่ชี้ให้เห็นถึงทางเจริญของมนุษยชาติ มีจารีตและอารยะที่พ้นจากความเป็นคนป่าคนเถื่อนด้วย ดังที่ปรากฏในคำนำของแม่ครัวหัวป่าก์นี่เอง
.
นอกจากการรวบรวมสูตรอาหารแล้ว แม่ครัวหัวป่าก์ยังทำให้องค์ความรู้ที่เคยถ่ายทอดกันด้วยการจดจำและการฝึกฝนในครัว ถูกบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรอย่างเป็นระบบ เปิดโอกาสให้ผู้คนจำนวนมากสามารถเรียนรู้การทำอาหารได้อย่างง่ายดาย
.
❖ มรดกของแม่ครัวหัวป่าก์
.
ท่านผู้หญิงเปลี่ยน ภาสกรวงศ์ ถึงแก่อนิจกรรมในปี ร.ศ. 130 (พ.ศ. 2454) เมื่ออายุได้ 64 ปี โดยในราชกิจจานุเบกษาระบุว่า ท่านผู้หญิงเปลี่ยนถึงแก่อนิจกรรมจากพิษบาดแผล ซึ่งเกิดจากการถูกคนร้ายใช้อาวุธดาบฟันจนได้รับบาดแผลฉกรรจ์สาหัส
.
สิ่งที่ท่านผู้หญิงเปลี่ยนหลงเหลือเอาไว้ในโลกไม่ได้มีเพียงแค่แม่ครัวหัวป่าก์อย่างเดียว แต่ยังมีสภาอุณาโลมแดงซึ่งท่านเป็นผู้ริเริ่มก่อตั้งก่อนที่จะพัฒนากลายมาเป็นสภากาชาดไทยในภายหลัง
.
“ประโยชน์แก่นารีเพศอันร่วมชาติ์ราชพศกนิกร…” จากคำปณิธานในคำนมัสการที่ท่านผู้หญิงเปลี่ยนได้เขียนเอาไว้เมื่อศตวรรษก่อนหน้า ไม่ได้เป็นเพียงถ้อยคำในหนังสือ หากยังเป็นถ้อยคำที่สะท้อนผ่านมรดกที่เธอทิ้งไว้ ซึ่งยังคงเป็นอีกหนึ่งหมุดหมายสำคัญของอาหารไทยที่มีคุณูปการต่อใครหลายคน และยังคงส่งต่อมาถึงคนรุ่นหลังไม่เสื่อมคลาย
.
#สุดโปรด#บุคคล#ชีวประวัติ#แม่ครัวหัวป่าก์#ท่านผู้หญิงเปลี่ยน#BBL#BangkokBank#ธนาคารกรุงเทพ
อ้างอิง:
ประสาทศรี. แม่ครัวหัวป่าก์ ตำรากับข้าวเล่มแรกของไทย ป่าก์ ก็คือ ปาก ไม่ใช่ หัวป่า หัวดง เมืองไหน. ศิลปวัฒนธรรม ฉบับมกราคม 2546.
นริศ จรัสจรรยาวงศ์. ตำรับสร้าง(รส)ชาติ. กรุงเทพฯ : มติชน, 2567.
Krua. ตำรับต่างแดนในตำราอาหารไทยเล่มแรก ‘แม่ครัวหัวป่าก์’.
เปลี่ยน ภาสกรวงศ์. แม่ครัวหัวป่าก์. เข้าถึงได้จากห้องสมุดดิจิทัลวัชรญาณ.
อนุสรณ์ ติปยานนท์. ย้อนอ่านแม่ครัวหัวป่าก์. มติชนสุดสัปดาห์
