ตุ๊กตาหินอับเฉา ความงดงามจากการเดินทางข้ามทะเล สัญลักษณ์แห่งวัฒนธรรมไทย-จีน

รูปสลักหินจีนที่ตั้งประดับตามซุ้มประตูและสถานที่ต่าง ๆ นั้น ⛩ มักจะทำจากหินและปูนปั้น โดยมีชื่อเรียกว่า “ตัวอับเฉา” หรือ “เครื่องอับเฉา” (Chinese Ship Ballast) ซึ่งหลายคนอาจไม่รู้จักความหมายของคำนี้

.

ตุ๊กตาหินแกะสลัก หรือรูปปั้นเทพเจ้าชาวจีนที่ตั้งเรียงรายอยู่ในวัดพระแก้ว วัดอรุณ รวมถึงวัดต่างๆ ในกรุงเทพมหานครนั้น ถูกเรียกว่า “ตุ๊กตาอับเฉา” หรือ “อับเฉาเรือ” ⛵️เพราะในรัชสมัยรัชกาลที่ 3 ประเทศไทยมีการค้าขายกับประเทศจีนโดยการขนส่งสินค้าด้วยเรือสำเภา เวลาเดินทางไปยังจีน เรือจะเต็มไปด้วยสินค้าจากไทย แต่เมื่อเรือเดินทางกลับจะไม่สามารถเดินทางได้ด้วยเรือเปล่า ๆ เพราะเรือจะไม่มีเสถียรภาพ เนื่องจากทำจากไม้ที่มีน้ำหนักเบาและท้องเรือโค้ง หากเจอคลื่นลมแรง 🌊 อาจเกิดความเสียหายหรือเรือล่มได้ ดังนั้น จึงจำเป็นต้องเพิ่มน้ำหนักเพื่อให้เรือมั่นคง โดยการบรรทุกตุ๊กตาหินแกะสลักจากจีนในห้องใต้ท้องเรือที่เรียกว่า “ห้องอับเฉา” (Flood Chamber) 🥹

.

เมื่อเรือกลับถึงประเทศไทย ตุ๊กตาหินเหล่านี้ไม่มีประโยชน์ที่ชัดเจน จึงถูกนำไปถวายวัดเพื่อตกแต่งสถานที่ เช่น ที่วัดราชโอรสาราม วัดประจำรัชกาลที่ 3 ที่มีการจัดสวนจีนและประดับด้วยตุ๊กตาหินจำนวนมาก

.

คำว่า “ห้องอับเฉา” นั้นถูกตั้งชื่อจากลักษณะของห้องที่ตั้งอยู่ใต้ท้องเรือ ⛵️ ซึ่งเป็นทั้งห้องบรรทุกและถ่วงน้ำหนักให้กับเรือในตัวเอง โดยห้องนี้มักจะเงียบเหงาและไม่มีใครเข้าไปใช้งาน นอกจากจะเป็นห้องสำหรับเติมน้ำในเรือ เพื่อเพิ่มความลึกและความเสถียรเมื่อเจอคลื่นลมแรง

.

ในยุคแรก ๆ อับเฉาจะเป็นแค่แท่งหินที่ใช้ปูพื้นทางเดินที่พระบรมมหาราชวัง ต่อมาจึงมีการนำตุ๊กตาหินแกะสลักมาใช้เป็นตัวอับเฉา โดยเริ่มจากการนำมาแบบที่จีนทำมาให้ และภายหลังมีการออกแบบให้ช่างจีนทำตามคำสั่งของไทย โดยตุ๊กตาหินเหล่านี้จะถูกตั้งในวัดหรือพระราชวัง เพื่อใช้ตกแต่งสถานที่ต่าง ๆ

ตุ๊กตาหินแกะสลักที่นำมาจากจีนมีหลากหลายรูปแบบ เช่น ลั่นถัน (รูปคนจีนและฝรั่ง), รูปสัตว์ในจินตนาการและตำนานต่าง ๆ รวมถึงรูปแบบต่าง ๆ ที่จำลองสิ่งของ เครื่องใช้ และรูปสัตว์ต่างๆ ซึ่งส่วนใหญ่จะนำมาตั้งในสวนจีนที่ประดับตกแต่งวัด หรือพระราชวัง

.

หินที่ใช้ในการแกะสลักนี้ มักจะเป็นหินเนื้ออ่อนสีเขียวอมเทา ซึ่งมีคุณสมบัติพิเศษที่ทำให้มันเหมาะสำหรับการแกะสลัก รูปปั้นเหล่านี้ มักจะใช้ในการตกแต่งวัดและพระราชวัง รวมถึงการสร้างโครงสร้างต่าง ๆ เช่น แท่นบูชา เรือสำเภาจำลอง และงานก่ออิฐถือปูน ที่ใช้ประดับตกแต่งสถานที่ต่าง ๆ รวมถึงภาพแกะสลักของเทพเจ้า สัตว์ และสิ่งของเครื่องใช้ต่างๆ ที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานและความสำคัญในวัฒนธรรมไทย-จีน