เคยสงสัยไหมว่า ทำไมคนโบราณจึงตั้งชื่อเล่นให้เด็กว่า “เหม็น” หรือทักว่า “น่าเกลียดน่าชัง” ทั้งที่ลูกน้อยเป็นแก้วตาดวงใจของพ่อแม่
เบื้องหลังความเชื่อนี้ไม่ได้มีเพียงความเอ็นดู แต่ยังเกี่ยวข้องกับเรื่องราวของ “แม่ซื้อ” ความเชื่อพื้นบ้านไทยเกี่ยวกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่เชื่อว่าคอยดูแลทารกแรกเกิด และอาจพาเด็กกลับไปจากอ้อมอกพ่อแม่ได้
.
ในอดีต เมื่อการแพทย์ยังไม่ก้าวหน้า การเสียชีวิตของทารกแรกเกิด เป็นเรื่องที่สร้างความหวาดหวั่นให้แก่ครอบครัว ผู้คนจึงพยายามอธิบายเหตุการณ์ที่ไม่อาจหาคำตอบได้ ผ่านความเชื่อเรื่องสิ่งเหนือธรรมชาติ
ตามคติความเชื่อที่บันทึกไว้ใน ตำราแม่ซื้อ เอกสารเผยแพร่โดยหอสมุดแห่งชาติ เชื่อกันว่าก่อนมนุษย์จะถือกำเนิด วิญญาณจะเข้าไปสิงสู่ในหุ่นที่ผีปั้นขึ้น หากผู้ปั้นหุ่นเกิดชอบใจทารกที่ตนสร้าง ก็อาจนำเด็กกลับไปเลี้ยง ทำให้ทารกเสียชีวิตตั้งแต่แรกเกิด ความเชื่อนี้จึงนำไปสู่พิธีกรรมต่าง ๆ เพื่อป้องกันไม่ให้เด็กถูกนำกลับไป
.
หนึ่งในวิธีที่ปรากฏในวัฒนธรรมไทย คือการเรียกเด็กด้วยชื่อที่ฟังดูไม่น่ารัก เช่น “เหม็น” หรือกล่าวถ้อยคำทำนองว่าเด็กน่าเกลียดน่าชัง เพื่อหลอกให้สิ่งเหนือธรรมชาติเข้าใจว่าเด็กไม่น่าปรารถนา อีกธรรมเนียมหนึ่งคือการให้ผู้อื่นรับซื้อเด็กไปในเชิงพิธีกรรม จนเกิดคำเรียกผู้ซื้อว่า “แม่ซื้อ”
แม่ซื้อจึงเป็นชื่อเรียกเทวดาหรือผีที่เชื่อว่าประจำตัวทารกตั้งแต่แรกคลอด มีบทบาททั้งปกปักรักษา หยอกล้อ ตลอดจนหลอกหลอนให้เด็กตกใจหรือร้องไห้ ขึ้นอยู่กับความเชื่อเกี่ยวกับแม่ซื้อแต่ละตน
.
แม่ซื้อทั้ง 7 ตามวันเกิด มีรูปร่างอย่างไร ? ความน่าสนใจของตำนานแม่ซื้ออยู่ที่การจำแนกตามวันเกิด โดยแม่ซื้อทั้งเจ็ดมีชื่อ รูปร่าง และถิ่นที่อยู่แตกต่างกัน ดังนี้
– วันอาทิตย์ : วิจิตรนาวรรณ มีร่างเป็นมนุษย์ ศีรษะเป็นราชสีห์ สถิตอยู่บนจอมปลวก
– วันจันทร์ : วรรณานงคราญ บางตำราเรียกนางมัณฑนานงคราญ มีร่างเป็นมนุษย์ ศีรษะเป็นม้า สถิตอยู่ที่บ่อน้ำ
– วันอังคาร : นางยักษ์บริสุทธิ์รูป มีร่างเป็นมนุษย์ ศีรษะเป็นควาย สถิตอยู่ที่ศาลเทพารักษ์
– วันพุธ : นางสามลทรรศน์ บางตำราเรียกนางสมุทชาต มีร่างเป็นมนุษย์ ศีรษะเป็นช้าง บางตำราว่าเป็นวัว สถิตอยู่ที่ต้นพระศรีมหาโพธิ์
– วันพฤหัสบดี : นางกาโลทุกข์ มีร่างเป็นมนุษย์ ศีรษะเป็นกวาง สถิตอยู่ที่สระน้ำหรือบ่อน้ำใหญ่
– วันศุกร์ : นางยักษ์นงเยาว์ มีร่างเป็นมนุษย์ ศีรษะเป็นวัว สถิตอยู่ที่ต้นไทรใหญ่
– วันเสาร์ : นางเอกาไลย มีร่างเป็นมนุษย์ ศีรษะเป็นเสือ สถิตอยู่ที่ศาลพระภูมิ
ลักษณะของแม่ซื้อที่มีศีรษะเป็นสัตว์ต่าง ๆ สะท้อนจินตนาการและโลกทัศน์ของผู้คนในอดีต ซึ่งเชื่อมโยงมนุษย์เข้ากับธรรมชาติและสิ่งศักดิ์สิทธิ์รอบตัว
.
นอกจากการตั้งชื่อแล้ว การจัดการรกหลังคลอดยังเกี่ยวข้องกับความเชื่อเรื่องแม่ซื้อด้วย ตามคัมภีร์ปฐมจินดา ซึ่งเป็นตำราแพทย์แผนไทยที่กล่าวถึงเรื่องนี้ เชื่อว่าหากนำรกของทารก ไปฝังในบริเวณที่แม่ซื้อสถิตอยู่ จะทำให้แม่ซื้อรักใคร่ เอ็นดู และคอยปกปักรักษาเด็ก หากไม่ทำเช่นนั้น เด็กอาจถูกหลอกหลอนจนตกใจ ร้องไห้โยเย หรือเจ็บป่วยบ่อยครั้งตามความเชื่อในอดีต
.
สถานที่ฝังรกจึงแตกต่างกันไปตามแม่ซื้อประจำวันเกิด เช่น จอมปลวก บ่อน้ำ ศาลเทพารักษ์ โคนต้นพระศรีมหาโพธิ์ ขอบสระน้ำ โคนต้นไทร หรือบริเวณศาลพระภูมิ ความเชื่อดังกล่าวยังอธิบายว่า แม่ซื้อจะอยู่กับทารกตั้งแต่แรกเกิดจนถึงอายุประมาณ 1 ขวบ ก่อนจะจากไปตามคติความเชื่อดั้งเดิม
.
เรื่องราวของแม่ซื้อสะท้อนถึงความรัก ความห่วงใย และความพยายามของคนโบราณที่จะปกป้องชีวิตเล็ก ๆ ในยุคที่ยังไม่อาจอธิบายความเจ็บป่วย และการเสียชีวิตของทารกได้ด้วยวิทยาศาสตร์ ทุกพิธีกรรมและความเชื่อ จึงเป็นเสมือนเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจของครอบครัวที่เฝ้าปรารถนาให้ลูกน้อยเติบโตอย่างปลอดภัย
เรียบเรียงโดย เพจสุดโปรด by Bangkok Bank
