ยานัตถุ์ หรือ Snuff
คือ ยาสูดดมที่ปรุงจาก ใบยาสูบบดละเอียด ผสมสมุนไพรและเครื่องเทศหอม นิยมใช้ในชนชั้นสูงของจีนตั้งแต่ศตวรรษที่ 17
โดยมีจุดเริ่มต้นจากการนำเข้าผ่านพ่อค้าชาวยุโรป มิชชันนารี และคณะทูต
.
ยานี้มีคุณสมบัติกระตุ้นให้เกิดการจาม
ซึ่งชาวจีนในอดีตเชื่อว่าเป็นการชำระล้างสิ่งสกปรกและป้องกันโรคภัย
จนกลายเป็นของหรูหราที่สะท้อนสถานะทางสังคมและรสนิยมของผู้ใช้
.
ขวดยานัตถุ์ จากราชสำนักสู่ของสะสมล้ำค่า ในยุคของจักรพรรดิคังซี
แห่งราชวงศ์ชิง ขวดยานัตถุ์เริ่มได้รับการพัฒนา เมื่อพระองค์ได้รับกล่องยานัตถุ์จากยุโรป แต่เนื่องจากกล่องแบบเดิมไม่เหมาะกับสภาพอากาศชื้นของจีน
ราชสำนักจึงคิดค้นภาชนะแบบใหม่ ที่ช่วย รักษาคุณภาพของผงยา ขวดยานัตถุ์ที่ผลิตขึ้นจึงมีขนาดเล็ก พกพาสะดวก และทำจากวัสดุชั้นสูง เช่น
หยก – สัญลักษณ์ของความเป็นสิริมงคล
หินจุยเจีย (ควอตซ์) – เนื้อโปร่งแสง งดงามเป็นธรรมชาติ
เครื่องกระเบื้องเคลือบ – ลวดลายวิจิตร สมกับของใช้ในราชสำนัก
แก้วเป่าและแก้วลงยา – ผลงานชิ้นเอกที่ได้รับอิทธิพลจากศิลปะตะวันตก
.
ในปี ค.ศ. 1695
จักรพรรดิคังซีทรงก่อตั้งโรงงานผลิตขวดยานัตถุ์ในพระราชสำนัก มีนักบวชชาวบาวาเรียเป็นผู้พัฒนาเทคนิคการเป่าแก้วและลงยาสี ซึ่งส่งผลให้ขวดยานัตถุ์กลายเป็น งานศิลปะอันทรงคุณค่า โดยเฉพาะในยุคของจักรพรรดิหย่งเจิ้ง และเฉียนหลงที่เน้นการตกแต่งลวดลายเกี่ยวกับ นิทานพื้นบ้าน ตำนานจีน ลัทธิขงจื๊อ พุทธศาสนา และเต๋า
.
ขวดยานัตถุ์ในประเทศไทย
แม้จะไม่ได้แพร่หลายในไทยเท่าจีน แต่ขวดยานัตถุ์ก็ปรากฏอยู่บ้าง ผ่านเส้นทางการค้าในยุคอยุธยา โดยเฉพาะการติดต่อกับจีนและชาติตะวันตก ขวดยานัตถุ์ที่พบในไทยส่วนใหญ่เป็น เครื่องกระเบื้องเคลือบ ถมปัด และกระเบื้องสีแบบนูน ซึ่งสะท้อนถึงศิลปะที่ได้รับอิทธิพลจากต่างแดน
.
ปัจจุบัน ขวดยานัตถุ์ไม่ได้เป็นเพียงภาชนะบรรจุยา
แต่ยังเป็นเครื่องสะสมหายาก ที่มีมูลค่าสูงในตลาดของเก่า โดยเฉพาะขวดที่ทำจากหินจุยเจีย งานกระเบื้องเคลือบลงสี และงานถมปัด ซึ่งแสดงให้เห็นถึง ภูมิปัญญาและความงามทางศิลปะในยุคโบราณ
.
มรดกชิ้นเล็ก ๆ เหล่านี้ คือ หน้าต่างสู่ประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมอันรุ่งเรือง
และยังคงสะท้อนถึง ความประณีต วิจิตรบรรจง และรสนิยมอันสูงส่งของผู้ใช้

