“น้ำ” 
เป็นปัจจัยสำคัญในการดำรงชีวิตของมนุษย์ ทำให้เกิดการพัฒนาอุปกรณ์สำหรับตักน้ำและกักเก็บน้ำมาอย่างต่อเนื่อง
.
จากการใช้มือวักน้ำในอดีต สู่การคิดค้นเครื่องมือจากวัสดุธรรมชาติ และในภาคใต้ของไทย อุปกรณ์ตักน้ำที่มีชื่อเฉพาะคือ “หมา” หรือ “ติหมา” 
ซึ่งเป็นภาชนะสำหรับตักน้ำที่ชาวบ้านใช้กันมาแต่โบราณ
.
คำว่า “หมา” มีที่มาหลากหลาย บ้างว่ามาจากคำว่า “Timba” ในภาษามลายูซึ่งหมายถึงกระบวยน้ำ บ้างก็ว่ามาจากคำว่า “หมาก” ซึ่งอาจเพี้ยนเสียงไปตามสำเนียงของชาวใต้
.
ประเภทของหมาในภาคใต้
1. หมาจาก : ทำจาก ใบจากอ่อน ส่วนยอดที่ยังไม่แตกเป็นใบ โดยนำมาตัดให้ได้ความยาวที่ต้องการ ผึ่งแดดให้หมาด จากนั้นจึงสานเข้าด้วยกันจนเป็นรูปทรงคล้ายกรวยหรือกระบวยน้ำ ใช้ตักน้ำจากบ่อ วิดน้ำจากเรือ หรือแม้แต่ตักน้ำผึ้ง หมาจากเป็นที่นิยมในพื้นที่อำเภอปากพนัง เชียรใหญ่ และหัวไทร จังหวัดนครศรีธรรมราช
.
2. หมาต้อหมาก หรือ ต้อหมาก : ใช้กาบหมากที่หุ้มทะลายหมาก มาทำโดยต้อง เกลาหนามออก แล้วมัดหัวท้ายให้แน่นเป็นหูจับ นิยมใช้ในพื้นที่ที่ปลูกหมากมาก เช่น อำเภอร่อนพิบูลย์ และลานสกา จังหวัดนครศรีธรรมราช อายุการใช้งานประมาณ 1-2 ปี
.
3. หมาต้อหลาวโอน หรือ ต้อหลาวโอน : ทำจากกาบต้นหลาวโอน ซึ่งมีขนาดใหญ่กว่าต้นหมาก ทำให้มีอายุการใช้งานที่ยาวนานกว่าประมาณ 2-3 ปี ใช้กันเฉพาะถิ่นที่มีต้นหลาวโอนขึ้น เช่น อำเภอ พรหมคีรี จังหวัดนครศรีธรรมราช กรรมวิธีการทำคล้ายกับหมาต้อหมาก
.
ทุกวันนี้ หมาตักน้ำ ยังเป็นที่นิยมแพร่หลายอยู่ในท้องถิ่นภาคใต้ เพราะทำจากวัสดุที่หาได้ง่ายและมีคุณสมบัติเหมาะแก่การใช้งานได้ดี มีน้ำหนักเบา โดยเฉพาะเมื่อหย่อนหมาลงแตะบนผิวน้ำบ่อ หมาจะตะแคงแล้วคว่ำตัวได้เอง ทำให้ตักน้ำได้ง่าย แสดงให้เป็นถึงภูมิปัญญาที่เข้าใจถึงคุณลักษณะพิเศษของธรรมชาติ นอกจากชาวบ้านใช้ตักน้ำบ่อแล้ว ยังใช้วิดน้ำเรือ หรือตักน้ำแทนขันน้ำได้ด้วย
วิธีใช้หมา ใช้ ไม้ยาวที่มีตะขอเกี่ยวหูของหมา แล้วหย่อนลงบ่อ ตวัดน้ำเข้าให้เต็มหมา แล้วดึงขึ้น บางพื้นที่ใช้เถาวัลย์หรือเชือกผูกหูหมาแทนไม้ยาว
.
ปัจจุบันหมาจากวัสดุธรรมชาติเริ่มเสื่อมความนิยม เนื่องจากมีภาชนะที่ทำจากโลหะและพลาสติกเข้ามาแทนที่ แต่ชาวบ้านทางใต้ก็ยังคงเรียกอุปกรณ์เหล่านี้ว่า “หมาถัง” หรือ “หมาพลาสติก” แสดงถึงอิทธิพลของภูมิปัญญาดั้งเดิมที่ยังคงอยู่ “หมาตักน้ำ” ไม่ใช่เพียงแค่ภาชนะตักน้ำ แต่เป็นมรดกทางภูมิปัญญาที่สะท้อนถึงวิถีชีวิตของชาวปักษ์ใต้
