เมื่อกล่าวถึง “พระหริหระ” (Harihara หรือ สังกรนารายน์) 
ผู้ศักดิ์สิทธิ์และน่าเกรงขามแห่งความเชื่อในศาสนาฮินดู เรากำลังพูดถึงเทพเจ้าผู้เป็นหนึ่งเดียวแต่ทรงพลังถึงสอง
.
พระหริหระ คือ การรวมพลังของ ‘พระศิวะ’ มหาเทพแห่งการทำลายและฟื้นฟู กับ ‘พระวิษณุ’ ผู้ปกป้องคุ้มครองจักรวาลไว้ในองค์เดียวกันอย่างลงตัว
.
ชื่อ “หริหระ” นั้นไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ
“หริ” มาจากพระนามของพระวิษณุ แปลว่า ผู้รักษา ผู้ดูแลจักรวาล
“หระ” มาจากพระศิวะ แปลว่า ผู้นำไปสู่ที่พ้นทุกข์ หรือ ผู้เคลื่อนไป (จากธาตุ “หรฺ”) และยังเป็นอีกพระนามของ พระกาล หรือ พระมฤตยู ผู้ทรงนำจิตวิญญาณจากโลกนี้ไปสู่ภพหน้า
ในแนวคิดฮินดู พระหริหระ จึงไม่ใช่แค่เทพแห่งสององค์รวมกันเท่านั้น แต่ยังเป็นสัญลักษณ์แห่งสมดุลจักรวาล พลังแห่งการสร้าง และทำลายที่สัมพันธ์กันดั่งลมหายใจของธรรมชาติ
.
พระหริหระในศิลปะขอม สมัยพนมดา สวยงาม ทรงพลัง และลึกซึ้ง
เทวรูปพระหริหระสมัยพุทธศตวรรษที่ 12 ที่พบในอาณาจักรขอม (ก่อนยุคเมืองพระนคร) มีรายละเอียดที่งดงามและแฝงสัญลักษณ์ลึกซึ้งสุดประทับใจ
พระพักตร์เดียว แบ่งครึ่ง – ด้านซ้ายคือพระศิวะ ทรงมวยผมชฎา พร้อมพระจันทร์เสี้ยว ส่วนด้านขวาคือพระวิษณุ สวมกิรีฎะมกุฏ หมวกทรงสูงอันเป็นเครื่องหมายกษัตริย์
พระกรทั้งสี่ – แสดงอาวุธประจำองค์ เช่น จักร สังข์ คทา ดอกบัว (พระวิษณุ) และตรีศูล (พระศิวะ)
อาภรณ์แบบสมพต – ผ้านุ่งสั้นเหนือเข่า แสดงลายผ้าอย่างวิจิตรในแบบศิลปะขอมพนมดา
.
ความแตกต่างในสมัยเดียวกัน เมืองศรีเทพ vs เมืองขอม ที่เมืองศรีเทพ (เพชรบูรณ์) 
แม้จะรับอิทธิพลคล้ายกัน แต่พระวิษณุที่พบที่นั่นแสดงรูปแบบต่างออกไป มีการนุ่งผ้าเรียบไร้ลวดลาย และยืนในท่าตริภังค์ อันเป็นลักษณะเฉพาะของงานศิลป์แบบทวารวดี หรือ ศิลปะอินเดียแบบพุทธผสมพราหมณ์
.
พลังของการรวมหนึ่งเดียว การรวมของพระศิวะและพระวิษณุในพระหริหระ แสดงให้เห็นถึงความเข้าใจอันลึกซึ้งในธรรมชาติของจักรวาลที่เต็มไปด้วย การเปลี่ยนแปลงอย่างสมดุล การทำลายเพื่อการเริ่มใหม่ การปกป้องเพื่อความมั่นคง
.
แม้ในสมัยรัตนโกสินทร์ ความเชื่อนี้ได้ถูกปรับให้สอดคล้องกับคติแบบไทยมากขึ้น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงแบ่งความหมายของมหาเทพทั้งสองชัดเจนว่า
พระศิวะ เป็น “พระคุณ” ผู้เต็มไปด้วยเมตตา สงเคราะห์ทั้งเทพและอสูร
พระวิษณุ เป็น “พระเดช” ผู้มีหน้าที่ปราบอสูร อวตารเพื่อผดุงความยุติธรรม
.
ในคติความเชื่อของชาวฮินดูและผู้ศรัทธา เทวะองค์นี้เปรียบเสมือนการบูชา พลังอำนาจสูงสุดแบบแพ็คคู่ ผู้ศรัทธาจะได้รับ ความสุข ความเจริญ อายุยืนยาว ปราศจากภัย ชัยชนะเหนือศัตรู ทรัพย์สินเพิ่มพูน บารมี วาสนาไม่รู้สิ้น 
