กระบวนพยุหยาตราทางชลมารค กับภาพวาดริ้วกระบวนของสมเด็จพระนารายณ์

เมื่อวันที่ 6 ที่ผ่านมาหลาย ๆ ท่านน่าจะได้เห็นหรือได้ชมกระบวนพยุหยาตราทางชลมารคกันมาบ้างไม่ว่าจะชมจากสถานที่จริงหรือชมจากถ่ายทอดสดก็ตาม เรื่องของกระบวนพยุหยาตราทางชลมารคก็นับว่าเป็นรูปแบบของขบวนเสด็จที่มีบันทึกกล่าวถึงมาอย่างยาวนาน และสะท้อนให้เห็นถึงความผูกพันของคนกับน้ำได้ดีอีกด้วย

.

สมัยอยุธยาเป็นช่วงเวลาที่เห็นหลักฐานการมีอยู่ของขบวนพยุหยาตราชัดเจน และมีทั้งบันทึกกล่าวถึงเอาไว้มาก ตั้งแต่คำบอกเล่าในจดหมายเหตุของบาทหลวงมาร์เซโล เด ริบาเดเนอิรา ในรัชสมัยสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช ไปจนถึงจดหมายของโยส เซาเต็นราวรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง แต่ถ้าพูดถึงกระบวนพยุหยาตราที่มีบันทึกของชาวต่างชาติมากที่สุดก็ต้องเป็นในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ที่เปิดประเทศเจริญสัมพันธไมตรีกับชาวต่างชาติมากมาย

.

ภาพของกระบวนพยุหยาตราในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ปรากฏสำคัญอยู่ในสมุดไทยที่ทางหอพระสมุดวชิรญาณได้ทำการคัดลอกมาจากสมุดไทยเรื่อง “กระบวรเสด็จพระราชดำเนินพยุหยตรา ช้าง ม้า เรือ” สมบัติหม่อมเจ้าปิยภักดีนารถ ซึ่งสันนิษฐานกันว่าเป็นงานเก่าที่คัดลอกมาจากภาพเขียนฝาผนังอุโบสถวัดยมที่สร้างขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ฯ

.

ในเอกสารฉบับดังกล่าว ปรากฏภาพของริ้วขบวนที่มีจำนวนเรืออยู่ 113 ลำ อีกทั้งยังมีม้าแซงที่อยู่บนฝั่งตามไปด้วยอีก 40 ม้า โดยในริ้วกระบวนเรือไม่ได้มีเพียงเรือพระที่นั่งอย่างเดียว แต่ยังมีเรือหลายประเภทที่วางตำแหน่งตามหน้าที่และความสำคัญ เช่น เรือพิฆาต เรือแซ เรือชัย เรือรูปสัตว์ เป็นต้น

.

เรือพระที่นั่งที่ปรากฏอยู่ในเอกสารดังกล่าวมีอยู่ด้วยกันหลายลำ โดยมีเรือพระที่นั่งศรีสมรรถไชยเป็นเรือพระที่นั่งลำทรง และมีเรือพระที่นั่งอื่น ๆ เช่น เรือพระที่นั่งชลวิมานไชย เรือพระที่นั่งไกรษรมาศ และเรือพระที่นั่งศรีพิมานไชย อยู่ในริ้วกระบวนด้วย มีการแบ่งสัดส่วนเป็นระเบียบคือแบ่งเป็นกระบวนนอกหน้า กระบวนในหน้า กระบวนเรือพระราชยาน กระบวนในหลัง และกระบวนนอกหลัง

.

นอกจากหลักฐานในสมุดไทยแล้ว บันทึกของชาวต่างชาติที่เข้ามาในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชยังช่วยสะท้อนให้เห็นถึงความยิ่งใหญ่ของกระบวนเรือในยุคนั้น เช่น บันทึกของแชแวร์ที่เล่าว่าเรืออาจมีมากถึง 200 ลำ ตลอดจนการพายก็จะเข้าจังหวะกันกับทำนองเพลงยอพระเกียรติของพระเจ้าแผ่นดิน

.

เพลงยอพระเกียรติพระเจ้าแผ่นดินในบันทึกของแชแวร์นี้ ไม่ทราบแน่ชัดว่าเป็นในลักษณะของ “เห่เรือ” แบบในปัจจุบันหรือไม่ ซึ่งนอกจากบันทึกของแชแวร์แล้วก็ไม่ได้มีบันทึกอื่นที่บรรยายถึงเสียงในริ้วกระบวนเรือในฐานะของเพลงยอพระเกียรติ บันทึกอื่น ๆ เช่น บันทึกของลาลูแบร์ ระบุว่าเป็น “ร้องเพลงหรือขานยาวอย่างไรอย่างหนึ่ง เป็นเสียงเหะหะอึกทึก” ส่วนบันทึกของบาทหลวงบูเว่ ระบุว่า “ส่วนคนที่อยู่ในเรือก็เห่เรือกันอย่างสุดเสียง”

.

ทั้งนี้ กระบวนพยุหยาตราทางชลมารคในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชยังมีวัตถุประสงค์หลากหลาย นอกเหนือจากการเสด็จไปนมัสการพระพุทธบาทที่สระบุรี ยังปรากฏการใช้กระบวนเรือในพระราชพิธีเบญจาพิธ การเคลื่อนทัพไปตีเมืองเชียงใหม่ การเสด็จพระราชดำเนินระหว่างเมือง ตลอดจนการอัญเชิญพระบรมศพสมเด็จพระนารายณ์มหาราชจากเมืองลพบุรีกลับมายังกรุงศรีอยุธยาในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา

.

ในท้ายที่สุดนี้ แม้ว่ากระบวนพยุหยาตราทางชลมารคของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชจะหลงเหลือผ่านตัวหนังสือและภาพวาดในเอกสารดังกล่าวที่บันทึกถึงภาพที่หายสาบสูญเอาไว้ แต่ทั้งนี้เรื่องราวและขนบของริ้วกระบวนพยุหยาตราทางชลมารคก็ยังคงสืบทอดมาจนถึงยุคปัจจุบัน

.

เรียบเรียงโดยสุดโปรด by Bangkok Bank