หากเอ่ยถึง “ยาอุทัย” น้ำสีแดงที่คนไทยในอดีตนิยมเหยาะลงในน้ำดื่ม หรือ “ยานัตถุ์หมอมี” ที่คุ้นหูจากประโยคลิ้นพันกันว่า “ยานัตถุ์หมอมีแก้ฝีแก้หิด” (ที่แก้ไม่ได้จริง) ผลิตภัณฑ์เภสัชเหล่านี้ได้อยู่คู่กับสังคมไทยมายาวนานเป็นศตวรรษ หลายคนรู้จักชื่อ “หมอมี” ไม่ว่าจะเป็นชื่อยาหรือชื่อแยก แต่รู้หรือไม่ว่าจริง ๆ แล้วหมอมีไม่ใช่หมอ แต่เป็นเภสัชกรที่มีบทบาทสำคัญต่อยาไทยในยุคเปลี่ยนผ่านสู่ความทันสมัยด้วย
.
❖ บุญมี เกษมสุวรรณ
.
“หมอมี” มีชื่อเต็ม ๆ ว่า “บุญมี เกษมสุวรรณ” มีพื้นเพเป็นชาวพระนครในย่านป้อมปราบศัตรูพ่าย เกิดในสมัยรัชกาลที่ 5 และได้เข้ารับราชการเป็นผู้ปรุงยาประจำ “โอสถศาลา” ซึ่งเป็นสถานพยาบาลและจำหน่ายยาแผนใหม่ให้กับคนไทยได้ใช้
.
ที่โอสถศาลาแห่งนี้ บุญมีได้เรียนรู้เกี่ยวกับยาต่าง ๆ มาจากหัวหน้าโอสถศาลาในขณะนั้นก็คือคุณหมอเฮส์ อาจารย์แพทย์ฝรั่งคนแรกของโรงเรียนแพทยาลัยศิริราชพยาบาล ความรู้เกี่ยวกับแพทย์และยาสมัยใหม่นี้เองที่เปรียบเสมือนกับทุนทางความรู้ให้บุญมีสามารถดำเนินกิจการร้านขายยาของตนเองได้ในเวลาต่อมา
.
ชื่อ “หมอมี” นั้น จริง ๆ แล้วเกิดจากการที่คนไทยในช่วงเวลาดังกล่าวล้วนแต่เรียกใครก็ตามที่ทำงานเกี่ยวกับการรักษาก็นับว่าเป็นหมอได้ทั้งนั้น นี่เองทำให้เภสัชกรบุญมีได้กลายเป็น “หมอมี” ชื่อที่อยู่ติดตัวเขาเรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน
.
❖ บุญมีดิสเปนซารี
.
หมอมีได้ลาออกจากราชการที่โอสถศาลามาเปิดร้านขายยาเป็นของตนเองในชื่อ “ห้างขายยาบุญมีดิสเปนซารี” ตั้งอยู่บนย่านการค้าสำคัญอย่างถนนกรุงเกษมไม่ไกลจากสถานีรถไฟหัวลำโพง
.
ยาที่ขายในห้างยาของหมอมีก็มีทั้งยาแผนโบราณ ยาฝรั่ง ตำรา อุปกรณ์การแพทย์ ไปจนถึงของธรรมดาสามัญอย่างหนังสือเรียนและเครื่องเขียนด้วย เป็นการดำเนินกิจการหลายอย่างควบคู่กันเพื่อตอบรับกับชุมชนโดยรอบที่มีโรงเรียนสายปัญญาตั้งอยู่ใกล้ ๆ ด้วย
.
เมื่อกิจการเติบโตขึ้น ห้างยาได้ย้ายไปยังบริเวณสามแยกต้นประดู่ ใกล้โรงหนังสิงคโปร์ โด่งดังมีชื่อเสียงจนใคร ๆ ก็เรียกแยกดังกล่าวว่า “แยกหมอมี” จนกลายเป็นชื่ออย่างเป็นทางการจนถึงปัจจุบัน
.
❖ อุทัย ยานัตถุ์ ปัถวี ตรีนิสิงเห
.
สินค้าที่โด่งดังของบุญมีดิสเปนซารี ก็มีทั้งยาดั้งเดิมที่นำสูตรมาจากโอสถศาลาอย่างยาอุทัย ซึ่งเป็นหนึ่งในยาตำราหลวงแผนโบราณทั้ง 10 ขนานของโอสถศาลา เป็นน้ำสมุนไพรสีแดงสำหรับหยดลงในน้ำดื่ม ช่วยบรรเทาอาการร้อนใน กระหายน้ำ และให้กลิ่นหอมเย็นจากดอกไม้และสมุนไพรกว่า 10 ชนิด โดยยาอุทัยนี้ก็มีทั้งใช้ผสมน้ำดื่ม ไปจนถึงการใช้แทนเครื่องสำอางในหมู่สาว ๆ สมัยก่อน
.
นอกจากยาอุทัยแล้ว ผลิตภัณฑ์สำคัญของหมอมีก็ยังมี “ยานัตถุ์หมอมี” ซึ่งใช้เป่าเข้าจมูก ช่วยบรรเทาอาการคัดจมูก ทำให้หายใจโล่ง (แต่แก้ฝีแก้หิดไม่ได้) “ยาตรีนิสิงเห” หรือที่หลายคนรู้จักในชื่อยาสตรีนิสิงเหที่ใช้ได้หมดไม่จำกัดเพศ ตลอดจน “ยาปัถวี” สำหรับทาบรรเทาอาการปวดเมื่อย เป็นต้น
.
❖ มรดกยาเก่าแก่ที่เดินทางมาจนถึงปัจจุบัน
.
กิจการของหมอมียังคงดำเนินการต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบันในชื่อ “บริษัท หมอมี จำกัด” ซึ่งได้พัฒนาโรงงานผลิตจนได้มาตรฐานระดับสูง พร้อมมีการนำเทคโนโลยีมาประยุกต์ใช้ควบคู่กับกรรมวิธีตำรับยาไทยแบบดั้งเดิม
.
แม้เวลาจะผ่านมากว่าร้อยปี แต่ชื่อ “หมอมี” ยังคงปรากฏอยู่ในความทรงจำของคนไทยมาอย่างยาวนาน ตั้งแต่ชื่อแยกหมอมี ไปจนถึงประโยคลิ้นพันกันและตัวยาที่ยังคงมีขายในปัจจุบัน ซึ่งล้วนแต่เป็นหลักฐานถึงความผูกพันที่หมอมีมีต่อคนไทยหลายต่อหลายคน
