“เอาไมเคิลแจ็กสันคืนไป เอาพระนารายณ์คืนมา”
ท่อนฮุกจากเพลง “ทับหลัง” ของน้าแอ๊ด คาราบาว น่าจะเป็นอีกหนึ่งเพลงที่ใครหลายคนอาจจะเคยได้ยินมาบ้าง ซึ่งเป็นเพลงที่ฮิตไปทั่วบ้านทั่วเมืองราวช่วงปี 2531 ซึ่งเป็นอีกหนึ่งปีสำคัญในวงการโบราณคดีและศิลปวัฒนธรรมจากการที่ “ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์” ที่หายไปจากปราสาทหินพนมรุ้งได้เดินทางกลับมายังประเทศไทย
.
การลักลอบส่งออกโบราณวัตถุในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้แบบผิดกฎหมาย เริ่มปรากฏหนาแน่นในช่วงสงครามเวียดนาม ศิลปวัตถุโบราณวัตถุหลายชิ้นถูกลักลอบนำออกจากประเทศตาม “ใบสั่ง” ของผู้มีอำนาจและเม็ดเงิน ก่อนที่จะเกิดการตระหนักรู้และทวงคืนสมบัติเหล่านั้นกลับคืนมาตุภูมิ ซึ่งการกลับมาของทับหลังนารายณ์ฯ นี้ก็เกิดขึ้นมาจากจดหมายฉบับหนึ่งของ “มจ.สุภัทรดิศ ดิศกุล” ที่เขียนถึงอธิบดีกรมศิลปากรในขณะนั้น
.
❖ ท่านชายปาน
.
ศาสตราจารย์หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล หรือท่านชายปาน เป็นพระโอรสลำดับที่ 31 ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ประสูติแต่หม่อมเจิม ดิศกุล ณ อยุธยา
ตามธรรมเนียมในไทยสำหรับครอบครัวที่มีทายาทเยอะในสมัยก่อน ก็จะมีให้ญาติรับไปเลี้ยงดูเป็นบุตรบุญธรรม ซึ่งสำหรับท่านชายปานนี้ได้เสด็จอา คือพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอภันตรีปชา รับไปเลี้ยงดู ซึ่งก็ทรงอยู่กับเสด็จอากระทั่งมีพระชันษาได้ 11 ปี
แม้ว่าจะเป็นพระโอรสในลำดับท้าย ๆ และไม่ได้รับการเลี้ยงดูใกล้ชิดจากสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงฯ โดยตรง กระนั้นท่านชายปานก็ทรงสนพระทัยในด้านประวัติศาสตร์และโบราณคดีเป็นอย่างมาก โดยในขณะที่ศึกษาในระดับชั้นปริญญาตรีอยู่ที่คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงฯ ซึ่งเสด็จกลับมาจากการลี้ภัยทางการเมืองที่ปีนังก็โปรดฯ ให้ท่านชายปานช่วยงานเขียนประวัติของเจ้าคุณพระประยูรวงศ์ และได้รับการสั่งสอนในเรื่องวิชาประวัติศาสตร์และการเขียนหนังสือในช่วงเวลาดังกล่าว
หลังสำเร็จการศึกษา หม่อมเจ้าสุภัทรดิศก็ทรงเข้ารับราชการในกรมสามัญศึกษาและกรมศิลปากร ก่อนเดินทางไปศึกษาต่อด้านประวัติศาสตร์ศิลปะและโบราณคดี ณ โรงเรียนลูฟร์ กรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส และศึกษาต่อที่สถาบันโบราณคดี มหาวิทยาลัยลอนดอน ประเทศอังกฤษ รวมระยะเวลาที่ทรงศึกษาในต่างประเทศกว่า 5 ปี ก่อนเสด็จกลับประเทศไทยในปี 2496
❖ ท่านอาจารย์
เมื่อเสด็จกลับประเทศไทย หม่อมเจ้าสุภัทรดิศทรงกลับเข้าทำงานในกรมศิลปากร โดยดำรงตำแหน่งภัณฑารักษ์ ณ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร โดยในขณะเดียวกัน ก็ยังริเริ่มจัดการเรียนการสอนด้านประวัติศาสตร์ศิลปะและโบราณคดีขึ้นในโรงเรียนศิลปศึกษาของกรมศิลปากร ร่วมกับนักวิชาการโบราณคดีท่านอื่น ๆ อย่างอาจารย์ชิน อยู่ดี อาจารย์เขียน ยิ้มศิริ อาจารย์จิรา จงกล เป็นต้น ซึ่งต่อมาจะพัฒนากลายมาเป็นคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากรในปัจจุบัน
ท่านอาจารย์ขึ้นดำรงตำแหน่งศาสตราจารย์และคณบดีคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร ในปี 2507 และทรงดำรงตำแหน่งนานถึง 11 ปี ทรงงานทั้งงานบริหารและงานสอน ตลอดจนงานวิชาการต่าง ๆ ทั้งในและต่างประเทศด้วย
❖ ภารกิจทวงคืนทับหลัง
ในอัตชีวประวัติของท่านอาจารย์ทรงกล่าวถึงผลงานที่ท่านภูมิใจที่สุดในชีวิตว่ามีอยู่สองอย่าง อย่างแรกคือการเป็นผู้บุกเบิกการสอนวิชาประวัติศาสตร์ศิลปะ และอย่างที่สองก็คือการไปพบทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ที่ชิคาโกและนำมาสู่การพาทับหลังนารายณ์ฯ กลับสู่ประเทศไทย
ในปี 2515 ได้มีการนำเอาโบราณวัตถุจากประเทศไทยไปจัดแสดงอยู่ที่สหรัฐอเมริกา ในการนั้นท่านอาจารย์ก็ได้ไปบรรยายที่สถาบันศิลปะชิคาโก พร้อมถือโอกาสเข้าเยี่ยมชมคอลเล็กชันศิลปะเอเชียของสถาบัน ซึ่งได้พบกับทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์แล้วจำได้ทันทีว่าเป็นทับหลังที่หายไปจากประเทศไทย เมื่อกลับมาไทยจึงเขียนหนังสือรายงานถึงกรมศิลปากร
อย่างไรก็ตาม การติดตามทวงคืนไม่ได้เป็นไปอย่างราบรื่น เนื่องจากทางสถาบันศิลปะแห่งเมืองชิคาโกชี้แจงว่าทับหลังดังกล่าวเป็นทรัพย์สินของเอกชนที่นำมาฝากไว้ ทำให้เรื่องเงียบหายไปช่วงหนึ่ง กระทั่งพระองค์ทรงนำแนวคิดเรื่องการสร้างกระแสความคิดเห็นสาธารณะ (Public Opinion) มาใช้ โดยเสนอให้กรมศิลปากรเผยแพร่ข่าวผ่านสื่อมวลชนทั้งในประเทศไทยและสหรัฐอเมริกา พร้อมกันนั้นชาวไทยในเมืองชิคาโกยังได้รวมตัวกันประท้วงหน้าสถาบันศิลปะแห่งดังกล่าว เกิดเป็นกระแสกดดัน กระทั่งในท้ายที่สุดทับหลังนารายณ์ฯ ก็ได้เดินทางกลับมาถึงประเทศไทยในวันที่ 10 พฤศจิกายน ในปี 2531 กว่า 16 ปีหลังจากที่ท่านอาจารย์ไปพบทับหลังที่ชิคาโก
❖ มรดกทางวิชาการที่ยังคงงอกเงย
แม้ท่านอาจารย์จะทรงมีพระพลานามัยสมบูรณ์แข็งแรง ทรงสามารถลงพื้นที่ภาคสนามไปกับนักศึกษาได้บ่อยครั้ง กระนั้นก็ยังประชวรด้วยโรคหทัยและเคยเข้ารับการผ่าตัด แม้จะเป็นอุปสรรคแต่ท่านอาจารย์ก็ยังทรงงานด้านศิลปะและวัฒนธรรมเสมอมา วิชาเซอเนะ (Survey of Art History in Neighboring Countries) ที่ท่านอาจารย์ทรงริเริ่มก็ยังคงมีการสอนอยู่ในคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร เป็นวิชาพื้นฐานที่นักเรียนประวัติศาสตร์ศิลปะได้เล่าเรียนสืบมา
อย่างไรก็ดี ในวันที่ 16 ธันวาคม 2540 ท่านอาจารย์ก็ประสบอุบัติเหตุลื่นล้ม เกิดภาวะพระโลหิตคั่ง ซึ่งหลังจากที่ได้รับการผ่าตัด พระวรกายก็ค่อย ๆ เสื่อมถอยลงเรื่อย ๆ กระทั่งสิ้นชีพิตักษัยอย่างสงบในวันที่ 6 พฤศจิกายน 2546
ครั้งหนึ่งท่านอาจารย์ทรงกล่าวถึงการศึกษาในสายสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์ว่าวิชาการทางโบราณคดีและประวัติศาสตร์นั้นเต็มไปด้วยการตั้งทฤษฎีใหม่เพื่อมาล้างทฤษฎีเก่า ซึ่งแน่นอนว่าทฤษฎีเก่าเป็นแนวคิดที่ผู้คนยึดติดกัน และคงจะเป็นการดีถ้าเรามองทฤษฎีใหม่ ๆ เหล่านั้นเป็นการงอกเงยทางวิชาการที่นำมาสู่ข้อถกเถียง และนำไปสู่ประเด็นใหม่ ๆ ได้ในอนาคต…
.
เรียบเรียงโดยสุดโปรด by Bangkok Bank

