“ลูกกัลปพฤกษ์” ผลไม้บรรจุทรัพย์จากสวรรค์ สู่พิธีโปรยทานแห่งราชสำนัก

หากย้อนกลับไปในพระราชพิธีสำคัญของไทยในอดีต หนึ่งในภาพที่ทั้งยิ่งใหญ่และชวนตื่นตา คือพิธี “ทิ้งทานกัลปพฤกษ์” พิธีพระราชทานทรัพย์แก่เหล่าวณิพกและยาจก เพื่อแสดงพระมหากรุณาธิคุณและบารมีของพระมหากษัตริย์ อันสะท้อนพระมหากรุณาธิคุณและพระบารมีของพระมหากษัตริย์อย่างเป็นรูปธรรม

หัวใจของพิธีนี้อยู่ที่ “ลูกกัลปพฤกษ์” ซึ่งโดยความเป็นมาแต่ดั้งเดิมหมายถึง ลูกมะนาวหรือผลไม้ ที่บรรจุ เงินปลีกหรือเหรียญเงิน ไว้ภายในสำหรับโปรยทาน ต่อมาคำนี้ยังใช้โดยปริยายเรียก สลากหรือสิ่งของที่ห้อยไว้ตามต้นไม้ ให้ผู้คนสอยในงานกุศลหรืองานรื่นเริง และยังหมายรวมถึง ต้นไม้ในคติความเชื่อ ที่ให้ผลสำเร็จตามความปรารถนาอีกด้วย

ในบริบทของราชสำนักไทย คำว่า “ต้นกัลปพฤกษ์” คือ ต้นไม้จำลอง ที่สร้างขึ้นเฉพาะในพิธีทิ้งทาน โดยเฉพาะในงานเมรุหลวงและพระราชพิธีสำคัญต่าง ๆ เช่น งานออกพระเมรุมาศ พระราชพิธีลงสรง พระราชพิธีอินทราภิเษกในรัชสมัยพระเจ้าปราสาททอง รวมถึงงานมหรสพสมโภชพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี ในสมัยพระเจ้าเสือ บนกิ่งก้านของต้นไม้จำลองนี้จะห้อยลูกมะนาวที่บรรจุเงินตรา และลูกมะนาวเหล่านี้เองที่เรียกว่า “ลูกกัลปพฤกษ์”

รากฐานความเชื่อของกัลปพฤกษ์สืบเนื่องจากคติจักรวาลใน ไตรภูมิพระร่วง ซึ่งกล่าวถึงต้นกัลปพฤกษ์ใน อุตรกุรุทวีป ต้นไม้แห่งสวรรค์ที่สามารถดลบันดาลทรัพย์สินเงินทองและสิ่งของต่าง ๆ ให้เกิดขึ้นตามความปรารถนาของผู้คน สอดคล้องกับคำอธิบายใน พจนานุกรมศัพท์ศิลปกรรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ที่ว่า “ตามคติโบราณเชื่อกันว่า ต้นกัลปพฤกษ์มีอยู่ในแดนสวรรค์ หากผู้ใดปรารถนาสิ่งใด ก็อาจจะไปนึกเอาจากต้นไม้นี้ได้”

ลักษณะของต้นกัลปพฤกษ์ที่ใช้ในงานพิธี จะมีแกนลำต้นทำจาก ไม้ไผ่ ปักตั้งตรงกลางร้าน รอบแกนลำต้นจัดซี่ไม้ไผ่เป็นโครงพุ่ม สำหรับเสียบหรือแขวนลูกกัลปพฤกษ์ที่ทำจาก มะกรูดหรือมะนาว ภายในบรรจุ เงินพดด้วง เรียกว่า “เข้าส้ม” เปรียบเสมือนผลไม้แห่งโชคลาภที่พร้อมโปรยสู่ผู้คน

หลักฐานในหมายรับสั่งสมัย รัชกาลที่ ๒ เรื่องการพระราชทานเพลิงศพเจ้าจอมมารดาในกรมหลวงจักรเจษฎา ระบุชัดว่า หน่วยงานผู้รับผิดชอบการจัดทำต้นกัลปพฤกษ์คือ พระคลังมหาสมบัติ ย้ำว่าพิธีนี้เกี่ยวข้องโดยตรงกับทรัพย์หลวงและการพระราชทาน

ช่วงเวลาที่ตื่นเต้นที่สุดคือ การทิ้งลูกกัลปพฤกษ์ เมื่อถึงเวลา เจ้าพนักงานจะขึ้นไปบนร้าน แล้วมีการชักบันไดออกเพื่อไม่ให้ผู้อื่นขึ้นตาม จากนั้นใช้ไม้ไผ่ที่เสียบลูกกัลปพฤกษ์เหวี่ยงออกไปยังฝูงชนด้านล่าง ภาพการแย่งรับทานที่ชุลมุนวุ่นวายนี้ ยังหลงเหลือร่องรอยอยู่ในวรรณคดี เช่น อิเหนา พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๒ และบทดอกสร้อยที่กล่าวเชิงติเตียนการแย่งชิงทานของผู้คนในอดีต

พิธีทิ้งทานกัลปพฤกษ์และลูกกัลปพฤกษ์ จึงไม่ใช่เพียงการแจกทรัพย์ หากแต่เป็นภาพสะท้อนของ ความเชื่อความเมตตา พระบารมี และสภาพสังคมไทย ที่หลอมรวมกันอย่างมีชีวิตชีวา และยังคงเล่าเรื่องราวให้เราได้เรียนรู้จนถึงปัจจุบัน