หงส์ทองคำจากกรุปรางค์ประธานวัดราชบูรณะ 
คือ หนึ่งในผลงานประณีตศิลป์อยุธยาที่ชวนตะลึงที่สุดเท่าที่ถูกค้นพบมา
.
ลำตัวเล็กกะทัดรัดแต่เต็มไปด้วยเสน่ห์ของงานฝีมือทองคำโบราณ รูปทรงอ่อนช้อยอย่างหงส์ผู้สูงศักดิ์ สัตว์พาหนะของพระพรหมตามคติอินเดีย 
ถูกถ่ายทอดผ่านเส้นโค้งที่งามละมุนตั้งแต่ปลายปากจรดปลายหาง
.
สิ่งที่ทำให้นักวิชาการ “คาใจ” ก็คือ ลำคอของหงส์สามารถถอดออกได้! ตั้งแต่ปากยาวลงมาถึงคอเป็นท่อกลวงเชื่อมถึงช่องว่างภายในท้อง ส่วนปีกซึ่งเคยเป็นฝาปิดนั้นหายไปแล้ว เช่นเดียวกับฐานรองอีกชั้นหนึ่งที่สันนิษฐานว่าหายไปพร้อมช่วงเวลายาวนานหลายร้อยปี แต่คำถามส่วนใหญ่คือ หงส์ทองคำตัวนี้ สร้างขึ้นเพื่อบรรจุอะไร ? 
.
ของเหลว… หรือไม่ใช่ของเหลว ? 
แต่ดั้งเดิม นักวิชาการหลายกลุ่มมองว่าคงใช้บรรจุของเหลว เช่น น้ำเสวย น้ำมนต์ น้ำหอม น้ำทักษิโณทก หรือแม้แต่น้ำสุหร่ายสำหรับพระราชพิธีต่าง ๆ บางท่านก็โยงเข้ากับภาพจำจาก “สุริโยไท” ว่าอาจเคยบรรจุ “ปรอท” เพื่อถวายสุกำพระบรมศพ แต่เมื่อตรวจดูโครงสร้างจริงกลับพบว่า
คอถอดได้ → ของเหลวจะรั่วแน่นอน
ลำตัวตื้นมาก → ของเหลวกระฉอกได้ง่าย
หากตั้งใจทำไว้ใส่น้ำจริง ช่างอยุธยาคง “เชื่อม” คอให้แนบสนิทมากกว่า ทำให้สมมติฐานของเหลวดูไม่น่าใช่เท่าไรนัก แล้วถ้าเป็นหงส์กำยาน ความเห็นที่น่าสนใจมากคือตัวหงส์อาจถูกสร้างสำหรับบรรจุ ‘กำยาน’ ไม่ใช่น้ำ! 
.
เหตุผลที่ดูจะเข้าท่ามากที่สุด คือ
คอถอดได้ → ไม่ใช่ปัญหา เพราะ ควันกำยานจะพุ่งออกปากเป็นหลัก ช่องว่างในท้องพอดีสำหรับวางก้อนกำยาน
ฐานที่หายไป อาจเป็นฐานรองกำยานแบบตั้งโชว์ ไม่ใช่ภาชนะที่ต้องเทของเหลว
คอหมุนได้ → สามารถ “หันทิศควัน” ได้จริงเวลาใช้
จินตนาการภาพควันหอมพวยพุ่งออกจากปากหงส์ทองคำ 
บอกเลยว่าทั้งงดงามและศักดิ์สิทธิ์อย่างที่สุด
.
แรงบันดาลใจจาก “เป็ดกำยานจีน”
ในศิลปะจีนมี “เป็ดกำยาน” ตัวจิ๋วที่นิยมมาตั้งแต่สมัยราชวงศ์ฮั่น กว่า 2,000 ปีมาแล้ว แพร่หลายในหมิง–ชิง ทั้งแบบทองสำริดและแบบลงยา มีทั้งขนาดใหญ่กว่า 20 ซม. และแบบเล็กเพียง 11 ซม. ขนาดเหล่านี้ใกล้เคียงกับหงส์ทองคำจากอยุธยา สูงราว 8 ซม. จึงมีความเป็นไปได้สูงว่า หงส์ทองคำของอยุธยาอาจได้รับแรงบันดาลใจจากเป็ดกำยานจีน
โดยนำรูปทรงหงส์ผู้สูงศักดิ์ในคติอินเดีย มาผสมจนเกิดงานศิลป์แบบไทยแท้เฉพาะตัว และอาจถูกสร้างขึ้นเพื่อถวาย “พุทธบูชา” ต่อพระบรมสารีริกธาตุที่บรรจุอยู่ในกรุปรางค์ประธานวัดราชบูรณะ
.
หงส์ทองคำจากกรุวัดราชบูรณะอาจไม่ใช่ภาชนะสำหรับเท แต่เป็นภาชนะสำหรับ “ตั้ง” และไม่ใช่เครื่องใส่น้ำ แต่เป็น “หงส์กำยาน” ผู้พ่นควันหอมถวายแด่พระธาตุ เป็นหลักฐานงานศิลป์ที่เชื่อมโยง อยุธยา–อินเดีย–จีน ไว้ด้วยกันอย่างงดงามที่สุดชิ้นหนึ่ง
