ถ้าได้ยินคำว่า “สังคโลก” หลายคนอาจนึกถึงชามสีเขียวไข่กา ลายปลาคู่ หรือลายพรรณพฤกษาที่เป็นภาพจำของเครื่องปั้นดินเผาสุโขทัย แต่จริง ๆ แล้วช่างโบราณไม่ได้ทำแค่ชามหรือจานเท่านั้น
ยังมีภาชนะรูปทรงน่าสนใจอีกมากมาย หนึ่งในนั้นคือ “กาน้ำดินเผารูปผลมะเฟือง” กาน้ำที่มีพวยสำหรับรินน้ำ และเป็นตัวอย่างหนึ่งของงานเครื่องปั้นดินเผาศิลปะสุโขทัย
.
เครื่องปั้นดินเผาสุโขทัย หรือที่เรารู้จักกันในชื่อ “เครื่องสังคโลก” เริ่มผลิตอย่างแพร่หลายในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 19 ทั้งภาชนะเคลือบและไม่เคลือบ ไม่ได้ทำไว้ใช้ในบ้านเท่านั้น แต่ยังผลิตเป็นสินค้าส่งออกไปยังดินแดนต่าง ๆ อีกด้วย
.
จุดเด่นคือการเผาจนได้เนื้อแกร่งแบบ Stoneware และมีการนำเทคนิคการทำเครื่องเคลือบที่ได้รับอิทธิพลจากช่างปั้นจีนมาปรับใช้ จนกลายเป็นเอกลักษณ์ของงานช่างสุโขทัย
.
ที่จริงแล้วคำว่า “สังคโลก” ไม่ได้หมายถึงแค่ชามสีเขียวไข่กา แต่ครอบคลุมเครื่องปั้นหลากหลายรูปแบบ ตั้งแต่ ชาม ถ้วย จาน ไห กระปุก กาน้ำ คณฑี ตุ๊กตา ไปจนถึงเครื่องประดับสถาปัตยกรรม อย่างหัวมังกรและหัวยักษ์และที่น่าสนใจคือ เครื่องปั้นเหล่านี้ไม่ได้มีไว้ใช้ในสุโขทัยเพียงอย่างเดียว แต่พบหลักฐานการผลิตและการใช้งานในพื้นที่อื่นด้วย สะท้อนว่าเครื่องปั้นสุโขทัยเคยเป็นสินค้าสำคัญในเครือข่ายการค้าของภูมิภาค
.
แล้ว “กาน้ำรูปมะเฟือง” มาจากไหน?
หนึ่งในแหล่งผลิตสำคัญคือ เตาบ้านเกาะน้อย ในเขตศรีสัชนาลัย ซึ่งถือเป็นแหล่งผลิตเครื่องปั้นดินเผาขนาดใหญ่และสำคัญที่สุดแห่งหนึ่งของสุโขทัย
ที่นี่มีการพัฒนาเทคนิคการสร้างเตาจากเตาใต้ดิน ไปสู่เตาบนดิน และพัฒนาจนเป็น เตาอิฐบนเนินดิน สามารถผลิตภาชนะได้หลากหลายรูปแบบ ทั้งโถ พาน ถ้วย ชาม กระปุก กาน้ำ และคณฑี
เครื่องเคลือบจากแหล่งนี้มีทั้ง สีเขียวไข่กา (Celadon) สีน้ำตาล สีขาวนวล และสีเขียวอ่อน โดยมีจุดเด่นอยู่ที่เนื้อดินค่อนข้างละเอียด สีออกขาว และเมื่อผ่านการเผาจะได้เนื้อที่แน่นเป็นเนื้อเดียวกัน จึงมีคุณภาพโดดเด่นกว่าเครื่องปั้นจากบางแหล่ง
.
แต่แหล่งผลิตเครื่องปั้นในแคว้นสุโขทัยไม่ได้มีเพียงแห่งเดียว แหล่งเตาสุโขทัย บริเวณตำบลเมืองเก่า เป็นอีกแหล่งสำคัญ ผลิตทั้งเครื่องประดับสถาปัตยกรรม เช่น กระเบื้องและรูปสัตว์ประดับหลังคา รวมถึงภาชนะใช้สอยอย่างชาม จาน ไห และกระปุก โดยมักพบภาชนะเคลือบสีขาวนวลหรือน้ำตาลอ่อน และเขียนลายปลาและลายพรรณพฤกษาด้วยสีดำหรือน้ำตาล
.
ส่วน แหล่งเตาศรีสัชนาลัย หรือเมืองสวรรคโลกเก่า เป็นแหล่งผลิตขนาดใหญ่ที่กระจายตัวอยู่หลายพื้นที่ ได้แก่ เตาบ้านป่ายาง มีทั้ง “เตายักษ์” ซึ่งพบประติมากรรมรูปยักษ์ถือกระบอง และ “เตาตุ๊กตา” ที่พบตุ๊กตารูปบุคคลและสัตว์จำนวนมาก สันนิษฐานว่าเป็นเตาหลวงที่ผลิตของสวยงามสำหรับใช้ภายในราชสำนักมากกว่าการส่งออก
– เตาบ้านเกาะน้อย แหล่งผลิตขนาดใหญ่ที่มีทั้งภาชนะเคลือบและเครื่องปั้นหลากหลายรูปแบบ ซึ่งรวมถึงกาน้ำรูปทรงต่าง ๆ เช่นกาน้ำรูปผลมะเฟือง
– เตาวัดดอนลาน ซึ่งอยู่ใกล้กับกลุ่มเตาบ้านเกาะน้อย และเป็นพื้นที่ที่ยังพบหลักฐานเตาเผาอยู่จำนวนหนึ่ง
.
เรื่องราวของ กาน้ำดินเผารูปผลมะเฟือง สะท้อนให้เห็นความคิดสร้างสรรค์ของช่างสุโขทัย เทคนิคการเผาและเคลือบที่ได้รับอิทธิพลจากจีน ไปจนถึงระบบการผลิตและการค้าที่ยิ่งใหญ่ของสุโขทัยและศรีสัชนาลัย
เรียบเรียงโดย เพจสุดโปรด by Bangkok Bank
