พระธาตุดอยสุเทพ จากพระธาตุปีมะแมที่เข้าถึงยาก สู่พระธาตุคู่เชียงใหม่ในปัจจุบัน

ถ้าพูดถึง “พระธาตุดอยสุเทพ” แน่นอนว่าไม่มีใครไม่รู้จัก เพราะพระธาตุดอยสุเทพนับว่าเป็นอีกหนึ่งสถานที่ท่องเที่ยวยอดฮิตของนักท่องเที่ยวที่นิยมเดินทางไปชมในเชียงใหม่เลยก็ว่าได้ แต่นอกเหนือจากสถานะของแลนด์มาร์กเชียงใหม่และสถานที่ท่องเที่ยวยอดฮิตแล้ว พระธาตุดอยสุเทพยังมีบทบาทในธรรมเนียม ชุธาตุ ผ่านฐานะของพระธาตุประจำปีมะแมด้วย

พระธาตุดอยสุเทพถูกสร้างขึ้นราวรัชสมัยของพระเจ้ากือนา ภายในประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุที่พระสุมนเถระพบที่เมืองบางขลัง โดยเดิมพระสุมนเถระพร้อมพระบรมสารีริกธาตุพำนักอยู่ที่วัดพระยืน ก่อนที่จะย้ายมายังวัดสวนดอก ซึ่งตำนานเล่าว่าพระธาตุได้แสดงปาฏิหาริย์แบ่งภาคออกเป็นสององค์ จึงได้แบ่งองค์หนึ่งไว้ที่วัดสวนดอก อีกองค์หนึ่งให้นำขึ้นหลังช้างเสี่ยงทายว่าจะไปประดิษฐานที่ใด ช้างนั้นก็นำพาพระบรมสารีริกธาตุขึ้นมาหยุดที่ยอดดอยสุเทพ จึงอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุลงพร้อมกับสร้างเจดีย์ไว้ประดิษฐาน กระทั่งมีการสร้างใหม่ให้ใหญ่กว่าเดิมในรัชสมัยของพระเมืองเกษเกล้า และในรัชสมัยของท้าวซายคำก็ได้มีการหุ้มองค์พระธาตุด้วยทองจังโก รวมถึงมีการปฏิสังขรณ์ต่อเติมเรื่อยมาอีกหลายรัชสมัย

สถาปัตยกรรมภายในวัดพระธาตุดอยสุเทพส่วนใหญ่ในปัจจุบันเป็นงานที่สร้างขึ้นใหม่ในสมัยหลังเสียเป็นส่วนมาก เช่น พระอุโบสถที่สร้างขึ้นมาทดแทนพระอุโบสถหลังเก่า มีลักษณะเด่นคือหน้าบันรูปครุฑเชิญธรรมจักร ซึ่งพบได้ในหมู่วัดที่สร้างขึ้นในช่วงฉลองกึ่งพุทธกาล พ.ศ. 2500 บานประตูเป็นรูปนารายณ์เหยียบนนทก และมีหน้าบันประตูเป็นรูปยูงรำแพนแบบพม่า ชี้ให้เห็นถึงอิทธิพลพม่าในล้านนาด้วย

ที่สี่มุมของพระธาตุดอยสุเทพปรากฏการตั้งฉัตรคล้ายกับที่เห็นในหลายวัด โดยฉัตรของวัดพระธาตุดอยสุเทพสันนิษฐานว่าเป็นของเก่ารุ่นเดียวกันกับฉัตรมุมที่พระธาตุลำปางหลวง พระธาตุดอยสุเทพเริ่มมีบทบาทสำคัญในล้านนาในช่วงสมัยรัตนโกสินทร์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งหลังรัชกาลที่ 5 เมื่อเจ้าดารารัศมีได้ถวายแผ่นทองจังโกรูปดาวประดับไว้ที่องค์พระเจดีย์ ซึ่งนับว่าเป็นเจ้านายองค์แรกของราชวงศ์จักรี (ผ่านการสมรส) ที่ได้มาถวายแผ่นทองจังโก ณ พระธาตุดอยสุเทพ แตกต่างจากอดีตที่กษัตริย์มักยกให้พระธาตุศรีจอมทองเป็นพระธาตุสำคัญคู่เมืองเชียงใหม่

นอกเหนือจากเจ้าดารารัศมีที่มีส่วนสำคัญในการทำให้พระธาตุดอยสุเทพเป็นที่รู้จักในวงกว้างและได้รับความนิยมจากผู้คนให้เดินทางมาบูชามากขึ้นแล้ว ยังมีครูบาศรีวิชัยซึ่งมีบทบาทสำคัญในการพัฒนาวัดพระธาตุดอยสุเทพ เช่น การสร้างถนนขึ้นดอยสุเทพ ถนนสายนี้นำมาซึ่งความเจริญและความสะดวก ทำให้ผู้คนสามารถเดินทางมาสักการะพระธาตุดอยสุเทพได้ง่ายยิ่งขึ้น ปัจจุบันพระธาตุดอยสุเทพจึงกลายเป็นพระธาตุสำคัญคู่เมืองเชียงใหม่ โดยไม่จำเป็นต้องเกิดปีมะแมก็สามารถเดินทางมาสักการะบูชาได้