หากลองคลี่ผ้าซิ่นโบราณสักผืนออกดู จะพบว่าแต่ละส่วนของผืนผ้าล้วนมีรายละเอียดและเรื่องราวซ่อนอยู่ โดยเฉพาะ “ผ้าซิ่นตีนจกบ้านหาดเสี้ยว” จากจังหวัดสุโขทัย ที่โดดเด่นด้วยลวดลายอันประณีต สีสันสดใส และเทคนิคการทอที่สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคน
.
ผ้าซิ่นผืนนี้มีความงามของลวดลายและยังสะท้อนรากวัฒนธรรม วิถีชีวิตของชาวไท-พวน ชุมชนที่นำภูมิปัญญาการทอผ้าจากถิ่นเดิมมาสร้างสรรค์เป็นเอกลักษณ์ของตนเอง จนกลายเป็นหนึ่งในผ้าซิ่นตีนจกที่มีรูปแบบใกล้เคียงกับผ้าซิ่นของชาวไท-ยวนมากที่สุดชนิดหนึ่ง
.
‘คุณป้อม อัครเดช’ เจ้าของพิพิธภัณฑ์ผ้าโบราณสบันงา เล่าว่า ในสมัยรัชกาลที่ 3 มีการกวาดต้อนชาวลาวจากเมืองพวน ซึ่งปัจจุบันอยู่ในประเทศลาว เข้ามาตั้งถิ่นฐานบริเวณชุมชนหาดเสี้ยว ชาวบ้านจึงเรียกตนเองว่า “ชาวไท-พวน” ผู้คนที่อพยพมาได้นำทักษะและเทคนิคการทอผ้า จากถิ่นเดิมติดตัวมาด้วย ก่อนจะปรับประยุกต์ให้เข้ากับวิถีชีวิตและวัฒนธรรมในชุมชน จนเกิดเป็นผ้าซิ่นตีนจกหาดเสี้ยวที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว
.
โครงสร้างของผ้าซิ่นประกอบด้วย 3 ส่วน ได้แก่ หัวซิ่น ตัวซิ่น และตีนซิ่น โดยหัวซิ่นมีสองชั้นตามลักษณะผ้าซิ่นโบราณ ส่วนตัวซิ่นเป็นผ้าซิ่นยกมุก มีลวดลายขดวงต่อเนื่องกันเป็นแนวยาว ขณะที่ตีนซิ่นทอด้วยเทคนิคจกเพื่อสร้างลวดลายที่โดดเด่น
.
ผ้าซิ่นตีนจกหาดเสี้ยวมีลวดลายหลักทั้งหมด 9 ลาย ซึ่งเป็นแบบแผนที่ช่างทอสืบทอดต่อกันมา นอกจากความงดงามของลวดลายแล้ว ยังมีลักษณะร่วมกับผ้าซิ่นของชาวไท-ยวน ทั้งการแบ่งส่วนของผืนผ้า ลวดลายขวางบริเวณตัวซิ่น และการต่อเชิงด้วยตีนจก
.
ลักษณะดังกล่าวแตกต่างจากผ้าซิ่นในวัฒนธรรมล้านช้างที่นิยมลวดลายแนวตั้งลงมาตามลำตัว อีกทั้งผ้าซิ่นหาดเสี้ยวยังมีเล็บหรือเชิงซิ่นเป็นสีแดง ซึ่งเป็นอีกหนึ่งรายละเอียดที่พบได้ในผ้าซิ่นไท-ยวน สะท้อนความใกล้เคียงทางรูปแบบและวัฒนธรรมของงานทอทั้งสองกลุ่ม
.
หัวใจสำคัญที่ทำให้ผ้าซิ่นหาดเสี้ยวมีลวดลายละเอียดและสีสันหลากหลาย คือเทคนิค “การจก” วิธีสร้างลวดลายด้วยการเพิ่มเส้นด้ายพุ่งพิเศษเข้าไปในผืนผ้าเป็นช่วง ๆ โดยผู้ทอจะใช้ขนเม่น ไม้ หรือนิ้วมือ ยกหรือควักเส้นด้ายยืนขึ้น แล้วสอดเส้นด้ายพุ่งพิเศษตามตำแหน่ง สีสัน และลวดลายที่ต้องการ
คำว่า “จก” ในภาษาไทยท้องถิ่นมีความหมายถึงการควัก ล้วง หรือคุ้ย ซึ่งสอดคล้องกับขั้นตอนการทอที่ต้องใช้มือควักและดึงเส้นด้ายขึ้นลงอย่างประณีต เทคนิคนี้เปิดโอกาสให้ช่างทอสร้างลวดลายที่ซับซ้อนและผสมผสานสีได้อย่างอิสระ
โดยทั่วไปช่างทอผ้าจกนิยมใช้เทคนิคนี้กับส่วนตีนซิ่น ซึ่งเป็นองค์ประกอบสำคัญที่นำไปประกอบเข้ากับตัวซิ่น จึงเป็นที่มาของชื่อเรียก “ผ้าซิ่นตีนจก” หรือ “ผ้าตีนจก” นั่นเอง
.
เมื่อกาลเวลาเปลี่ยนไป วัสดุและวิธีการทอผ้าซิ่นหาดเสี้ยวก็ปรับเปลี่ยนตามยุคสมัย โดยเฉพาะหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ที่เริ่มนิยมใช้ไหมนำเข้ายี่ห้อโอลิมปิก และหันมาใช้สีเคมีแทนสีจากธรรมชาติมากขึ้น
คุณป้อมยังให้ข้อมูลว่า ผ้าซิ่นหาดเสี้ยวในยุคหลังมีรายละเอียดที่ไม่ประณีตเท่าผืนผ้าในอดีต เนื่องจากการทอเริ่มเปลี่ยนจากการทำใช้เองในครัวเรือน มาเป็นการผลิตเพื่อจำหน่ายในเชิงอุตสาหกรรมมากขึ้น
.
แม้รูปแบบการผลิตจะเปลี่ยนแปลงไป แต่ผ้าซิ่นตีนจกบ้านหาดเสี้ยว ยังคงเป็นหลักฐานสำคัญของภูมิปัญญาการทอผ้า ที่เชื่อมโยงผู้คน ประวัติศาสตร์ และวัฒนธรรมเข้าไว้ด้วยกัน
เรียบเรียงโดย เพจสุดโปรด by Bangkok Bank

