หากมีใครสักคนซื้อสร้อยเพชรราคาแพง แล้วนำไปสวมให้สุนัขทรงเลี้ยงแทนที่จะสวมใส่เอง เรื่องราวนี้คงชวนให้ผู้คนพูดถึงไม่น้อย โดยเฉพาะเมื่อผู้ซื้อเป็นสตรีสูงศักดิ์ที่มีผู้คนจับตามองอยู่ในราชสำนัก
.
เรื่องเล่าทำนองนี้เกิดขึ้นกับ เจ้าดารารัศมี พระราชชายาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 สตรีผู้มีชาติกำเนิดจากนครเชียงใหม่ ซึ่งเรื่องราวชีวิตของพระองค์ในพระบรมมหาราชวังยังคงถูกหยิบยกมาพูดถึงอยู่เสมอ แต่เรื่องซื้อสร้อยเพชรให้สุนัขที่เล่าต่อกันมานั้น อาจไม่ได้เกิดขึ้นจริงอย่างที่หลายคนเข้าใจ
.
เรื่องเล่าระบุว่า ในอดีตมีพ่อค้าแม่ค้านำสินค้าเข้าไปขายตามตำหนักต่าง ๆ ภายในพระบรมมหาราชวัง วันหนึ่งมีแม่ค้านำสร้อยเพชรงดงามเส้นหนึ่งมาเร่ขาย แม้เจ้านายหลายพระองค์จะทรงเห็นว่าเพชรมีน้ำงาม แต่ด้วยราคาที่สูงมาก จึงไม่มีใครตัดสินใจซื้อ
.
เมื่อแม่ค้าเดินทางมาถึงตำหนักของเจ้าดารารัศมี ก็ยังคงบ่นถึงสร้อยเพชรเส้นเดิมว่า แม้จะงดงามเพียงใด แต่ราคาก็สูงจนไม่มีเจ้านายพระองค์ใดกล้าซื้อ
ไม่รู้ว่าเพราะทรงนึกสนุกหรือมีพระประสงค์ใด แต่ตามเรื่องเล่านั้น เจ้าดารารัศมีทรงตัดสินพระทัยซื้อสร้อยเพชรเส้นดังกล่าว ก่อนจะนำไปสวมให้สุนัขทรงเลี้ยง แล้วปล่อยให้วิ่งไปมารอบพระบรมมหาราชวัง
.
เมื่อเจ้านายพระองค์อื่นทอดพระเนตรเห็นสร้อยเพชรเส้นที่เคยตรัสว่าแพง กลับมาอยู่บนคอสุนัข ก็ทรงตกพระทัยไปตาม ๆ กัน แต่ก็ไม่อาจทำอะไรได้ เพราะต่างทราบดีว่าสุนัขตัวนั้นเป็นสุนัขทรงเลี้ยงของเจ้าดารารัศมี
เรื่องเล่านี้จึงกลายเป็นภาพจำที่สื่อถึงความมั่งคั่ง และการตอบโต้คำดูแคลนด้วยวิธีที่ทำให้ผู้คนต้องหันกลับมามอง
.
เบื้องหลังเรื่องเล่าดังกล่าว คือบริบทชีวิตของเจ้าดารารัศมี พระราชธิดาในพระเจ้าอินทวิชยานนท์ เจ้าหลวงเชียงใหม่ ซึ่งเสด็จเข้ามาประทับในพระบรมมหาราชวังและถวายตัวรับราชการฝ่ายใน
เรื่องราวที่เล่าต่อกันมาเกี่ยวกับชีวิตของพระองค์มักกล่าวถึงความแตกต่างทางวัฒนธรรมระหว่างชาวล้านนากับราชสำนักกรุงเทพฯ ทั้งการพูดภาษาเมือง การนุ่งซิ่น การกินเมี่ยง และการไว้พระเกศาเป็นมวย ซึ่งถูกนำมาเชื่อมโยงกับคำดูแคลนที่พระองค์อาจทรงเผชิญในเวลานั้น
.
อย่างไรก็ตาม ปฏิกิริยาที่แท้จริงของเจ้าดารารัศมีต่อคำวิจารณ์เหล่านี้ยังไม่อาจสรุปได้ชัดเจน เรื่องเล่าภายหลังจึงมักอธิบายว่า พระองค์ทรงมีฐานะมั่งคั่งและสามารถแสดงให้เห็นถึงความพร้อมทางทรัพย์สินได้
.
หนึ่งในสิ่งที่สะท้อนฐานะของพระองค์ คือพระตำหนักที่สร้างขึ้นโดยพระเจ้าอินทวิชยานนท์ พระบิดา ตำหนักดังกล่าวมีขนาดใหญ่และโดดเด่นเมื่อเทียบกับตำหนักของเจ้านายฝ่ายในหลายแห่ง เป็นอาคารทรงตะวันตก ผังสี่เหลี่ยมผืนผ้า ก่อสร้างด้วยปูนผสมไม้ มี 3 ชั้น ภายนอกทาสีชมพูตัดกับขอบหน้าต่างสีเขียวเข้ม
.
ความมั่งคั่งของฝ่ายเชียงใหม่ส่วนหนึ่งมาจากธุรกิจสัมปทานป่าไม้ ซึ่งสร้างรายได้ให้แก่เจ้านายในล้านนาอย่างมาก จึงกล่าวได้ว่าฐานะทางเศรษฐกิจของเจ้าดารารัศมีและครอบครัวมีพื้นฐานรองรับอยู่จริง แม้เรื่องราวเกี่ยวกับการใช้ความร่ำรวยตอบโต้คำดูแคลนจะต้องพิจารณาอย่างระมัดระวังก็ตาม
.
เรื่องจริงหรือเพียงนิทานที่แต่งขึ้นภายหลัง ? แม้เรื่องซื้อสร้อยเพชรให้สุนัขจะถูกเล่าต่อกันอย่างแพร่หลาย แต่ ยังไม่ปรากฏหลักฐานหรือบันทึกประวัติศาสตร์ร่วมสมัยที่ยืนยันว่าเหตุการณ์นี้เกิดขึ้นจริง
.
‘สมฤทธิ์ ลือชัย’ เคยเสนอความเห็นว่า เรื่องดังกล่าวน่าจะเป็นเรื่องแต่งขึ้นเพื่อความสนุกสนาน และอาจเป็นการตอบโต้เชิงสัญลักษณ์ของผู้คนฝ่ายเจ้าดารารัศมีต่อคนในราชสำนักกรุงเทพฯ หรืออาจเกิดขึ้นภายหลังจากผู้ที่รักและเทิดทูนพระองค์
.
หากมองในแง่จิตวิทยาสังคม นิทานลักษณะนี้อาจเป็นพื้นที่ให้ผู้ที่มีสถานะด้อยกว่าหรือรู้สึกว่าไม่มีทางต่อสู้ ได้ระบายความกดดันผ่านเรื่องเล่าที่ทำให้ฝ่ายของตนมีอำนาจต่อรองขึ้นมา คล้ายกับนิทานพื้นบ้านที่มีตัวละครใช้ไหวพริบเอาชนะผู้มีอำนาจ เช่น ศรีธนญชัยของภาคกลาง เซียงเมี่ยงคำพญาของภาคอีสาน หรือกะต๊ำป๋าค่ำตุ๊ของภาคเหนือ
.
ท้ายที่สุด เรื่องซื้อสร้อยเพชรให้สุนัขจึงอาจไม่ใช่บันทึกเหตุการณ์จริง หากแต่เป็นเรื่องเล่าที่สะท้อนความรู้สึก ความสัมพันธ์เชิงอำนาจ และความทรงจำที่ผู้คนมีต่อเจ้าดารารัศมีได้อย่างน่าสนใจ
เรียบเรียงโดย เพจสุดโปรด by Bangkok Bank
