ขนมหม้อแกงหรืออีกชื่อหนึ่งคือ “ขนมกุมภมาศ” หมายถึงหม้อทอง ซึ่งมาจากคำว่า กุมภ แปลว่าหม้อ และมาศแปลว่าทอง เพราะเริ่มแรกเป็นถูกจัดเป็นขนมภายในพระราชวังสำหรับถวายพระสงฆ์ กษัตริย์ ภายหลังจึงเริ่มนำมาเผยแพร่สู่ชาวบ้าน
ย้อนกลับไปถึงที่มาของขนมหม้อแกงถือเป็นอีกหนึ่งในขนมไทยที่ได้รับอิทธิพลมาจากชาวโปรตุเกสที่มีชื่อว่า “ท้าวทองกีบม้า” ที่เข้ามาพำนักในสยามสมัยพระนารายณ์มหาราช
ท้าวทองกีบม้าถือเป็นผู้คิดค้นขนมหม้อแกงและถ่ายทอดให้ชาวบ้านได้ทำทานกัน โดยท่านได้รับแรงบันดาลใจมาจากขนมดั้งเดิมของโปรตุเกสที่ชื่อ Tigelada
Tigelada แปลว่า ขนมถ้วย คาดว่ามาจากภาชนะที่ใส่เป็นหม้อดินจึงมีความคล้ายถ้วยนั่นเอง
ความแตกต่างระหว่างหม้อแกงและ Tigelada คือหม้อแกงจะใช้ส่วนผสมของกะทิ ทำให้มีรสชาติหอมหวานมัน ในขณะที่ Tigelada ใช้นม ทำให้มีรสชาติหอมนมเหมือนคัสตาร์ด เรียกได้ว่าอร่อยละมุนคนละแบบ
วิธีการทำหม้อแกงในสมัยก่อนต้องใช้ความเชี่ยวชาญ เนื่องจากต้องนำหม้อที่มีส่วนผสมของไข่ขาวไข่แดง กะทิ น้ำตาลโตนด แป้งข้าวเจ้า ถั่วเขียวบดไปผิงไฟอ่อน ซึ่งต้องกะระยะเวลาไม่ให้ผิงนานหรือเร็วเกินไป มิฉะนั้นอาจจะสุกไม่ทั่วหรือไหม้เกินไปทำให้รสชาติไม่อร่อย แข็งกระด้าง
จังหวัดที่ขนมหม้อแกงขึ้นชื่อคือ “เพชรบุรี” เพราะโดดเด่นในเรื่องของน้ำตาลโตนดซึ่งเป็นหนึ่งในส่วนผสมของขนมหม้อแกงนั่นเอง
