ถ้าพูดถึงความละเมียดละไมของคนไทยในอดีต “จอกหมาก” 
หรือที่รู้จักกันอีกชื่อว่า “พานกลีบบัว” 
คือหนึ่งในภาชนะที่สะท้อนรสนิยม ความเคารพ และศิลปะไทยได้อย่างวิจิตรบรรจงที่สุด
.
ชิ้นงานนี้ไม่ได้เป็นแค่ถ้วยเล็กธรรมดา แต่เป็นดั่งเครื่องหมายของความพิถีพิถันในวัฒนธรรม “การกินหมาก” ซึ่งถือเป็นประเพณีที่ฝังรากลึกในสังคมไทยมาแต่โบราณ
.
รูปลักษณ์ที่งดงามดั่งบัวบาน 
จอกหมากมีรูปทรงคล้าย “มะนาวตัดครึ่ง” 
แต่สิ่งที่โดดเด่นจนใครเห็นต้องหยุดมอง คือการประดับตกแต่งด้วย ลายกลีบบัวเรียวยาว ที่ดุนลายนูนสูงด้วยความประณีต ปลายกลีบแต่ละกลีบถูกสลักเป็น ปุ่มนูนเล็ก ๆ หรือเป็น จงอยยื่นออกมา อย่างตั้งใจ กลีบบัวเหล่านี้ไม่ได้มีแค่ความงามทางรูปทรง แต่ยังสื่อถึง “ความบริสุทธิ์” และ “การแสดงความเคารพ” อันเป็นหัวใจสำคัญของการมอบหมากให้ผู้ใหญ่
.
แม้จะมีขนาดกะทัดรัด แต่หน้าที่ของจอกหมากนั้นสำคัญมาก มักใช้ใส่ ยาเส้น, หมากพลูที่เจียนแล้ว, หรือแม้แต่ ใบพลูจีบเป็นคำ พร้อมมอบให้ผู้ใหญ่ด้วยความนอบน้อม เป็นหนึ่งในองค์ประกอบสำคัญของ ชุดเชี่ยนหมาก หรือ “สำรับหมาก” ซึ่งไม่เพียงแต่ใช้ในชีวิตประจำวันเท่านั้น แต่ยังปรากฏในงานมงคลต่าง ๆ เช่น งานหมั้น งานขึ้นบ้านใหม่ หรืองานบวช
.
ผลงานชิ้นนี้จัดอยู่ใน กลุ่มงานศิลปหัตถกรรมประเภทงานหัตถศิลป์ไทย 
โดยเฉพาะในภาคเหนือและภาคกลางที่มีชื่อเสียงในการสร้างสรรค์เครื่องเงินและโลหะหล่อที่ละเอียดอ่อนแบบนี้ การทำจอกหมากต้องใช้ทั้งความรู้ด้านการออกแบบลวดลายไทย และทักษะสูงในการดุนลายและตกแต่งโลหะ เรียกได้ว่าเป็นงานหัตถกรรมที่สืบทอดภูมิปัญญามาช้านาน
.
การหยิบจอกหมากส่งให้ใครสักคนในอดีตนั้น ไม่ใช่แค่การชวนเคี้ยวหมาก แต่เป็นสัญลักษณ์ของการให้เกียรติ เคารพ และเชื้อเชิญด้วยใจจริง เป็นวัฒนธรรมที่อบอุ่นละเมียดละไม และยังคงประทับใจผู้พบเห็นแม้ในปัจจุบัน
