เครื่องเบญจรงค์หนึ่งชิ้นต้องผ่านมือช่างหลายคน ตั้งแต่การปั้นดิน ขึ้นรูป ลงสี ไปจนถึงการเขียนลายทองอย่างประณีต เรื่องราวของ หมู่บ้านเบญจรงค์ดอนไก่ดี จังหวัดสมุทรสาคร เริ่มต้นจากวันที่ช่างฝีมือหลายสิบชีวิตสูญเสียอาชีพ ก่อนจะรวมตัวกันเปลี่ยนทักษะที่มีให้กลายเป็นหนทางสร้างชีวิตอีกครั้ง
.
ย้อนกลับไปในยุคที่อุตสาหกรรมเซรามิกของสมุทรสาครกำลังเฟื่องฟู โรงงานเสถียรภาพ หรือที่รู้จักกันในชื่อ “โรงชามไก่” เป็นแหล่งผลิตเครื่องเบญจรงค์เก่าแก่ที่รวบรวมช่างฝีมือไว้มากมาย ที่นี่มีการถ่ายทอดความรู้ด้านการผลิตและการเขียนลวดลายจากผู้เชี่ยวชาญชาวไทยเชื้อสายจีน
แต่ใน พ.ศ. 2532 ปัญหาเศรษฐกิจทำให้โรงงานต้องปิดกิจการ ช่างเขียนลายจำนวนมากตกงานและขาดรายได้เลี้ยงครอบครัว
.
ท่ามกลางวิกฤต ครูอุไร แตงเอี่ยม กลับมองเห็นทางออกจากสิ่งที่ทุกคนยังมีอยู่ นั่นคือฝีมือและองค์ความรู้ที่สั่งสมมา จึงชักชวนอดีตลูกจ้างให้รวมกลุ่มผลิตงานเบญจรงค์ในตำบลดอนไก่ดี เพื่อสร้างอาชีพและพึ่งพาตนเอง
จากกลุ่มช่างเล็ก ๆ ค่อย ๆ เติบโตเป็นเครือข่ายหัตถกรรมที่เข้มแข็ง โดยครูอุไรได้รับการยกย่องเป็นครูศิลป์ของแผ่นดิน ประจำปี 2569 สาขาเครื่องเบญจรงค์
.
ความพยายามของคนในพื้นที่เริ่มผลิดอกออกผล เมื่อหมู่บ้านได้รับรางวัลหมู่บ้านหัตถกรรมดีเด่นใน พ.ศ. 2544 ต่อมาใน พ.ศ. 2546 ผลิตภัณฑ์ได้รับคัดสรรเป็นสินค้า OTOP ระดับ 5 ดาว และใน พ.ศ. 2550 ยังได้รับรางวัลชุมชนดีเด่นด้านการท่องเที่ยว
ปัจจุบัน ที่นี่เป็นทั้งแหล่งผลิตและศูนย์กลางการเรียนรู้ด้านเบญจรงค์ สร้างอาชีพให้ช่างฝีมือและสมาชิกในชุมชนมากกว่า 150 ชีวิต
.
9 ขั้นตอน 3 รอบเผา กว่าจะเป็นงานศิลป์หนึ่งชิ้น
ความประณีตของเบญจรงค์ดอนไก่ดีเกิดจากกระบวนการผลิตที่ต้องอาศัยความชำนาญเฉพาะด้าน ตั้งแต่การเตรียมดิน ขึ้นรูป เผาดิบ ชุบเคลือบ เผาเคลือบ ร่างลาย ลงสี ตัดเส้นทอง และเผาครั้งสุดท้าย
เริ่มจากคัดเลือกดินขาว กรองและกำจัดสิ่งเจือปน ก่อนขึ้นรูปด้วยแท่นหมุนหรือแม่พิมพ์ จากนั้นนำเข้าเตาเผาดิบเพื่อให้เนื้อดินแข็งตัว แล้วชุบเคลือบสีขาวและเผาอีกครั้ง จนได้พื้นผิวมันวาวพร้อมสำหรับการวาดลวดลาย
.
เมื่อถึงมือช่างเขียนลาย พู่กันจะค่อย ๆ ร่างเส้นสายลงบนภาชนะ โดยคำนึงถึงตำแหน่งและความสมดุลรอบด้าน ก่อนลงสีตามแบบโบราณหรือสร้างสรรค์ลวดลายใหม่ที่สะท้อนเอกลักษณ์ของตนเอง
อีกหนึ่งขั้นตอนสำคัญคือการตัดเส้นทอง ช่างจะใช้พู่กันจุ่มน้ำทองคำลากไปตามขอบลายอย่างเบามือ ก่อนนำชิ้นงานเข้าเตาเผาเป็นครั้งสุดท้าย เพื่อให้สีและทองยึดติดกับผิวภาชนะ พร้อมเผยความเงางามอันเป็นเอกลักษณ์
.
วัสดุที่ใช้ก็มีรายละเอียดไม่แพ้กัน สีมาจากแหล่งผลิตหลายประเทศ ทั้งอิตาลี ญี่ปุ่น จีน และเยอรมนี ขณะที่น้ำทองตามสูตรของหมู่บ้านใช้ทองจากเยอรมนีในสัดส่วนทอง 12% ซึ่งให้ความเงางามและทนทาน แต่มีต้นทุนสูง
ทุกขั้นตอนจึงต้องอาศัยทั้งความรู้ ความอดทน และการส่งต่องานอย่างแม่นยำ ตั้งแต่ดินก้อนแรกจนกลายเป็นภาชนะที่สมบูรณ์
.
เสน่ห์ของเบญจรงค์ดอนไก่ดีอยู่ที่สีสันและลวดลายอันสะท้อนศิลปะไทย โดยยังคงรักษาลายโบราณ เช่น ลายเทพพนมเหรียญ ลายบังสมเด็จ ลายกุหลาบน้ำทอง ลายจักรี และลายพระเจ้าหลุยส์ พร้อมต่อยอดสู่ลายใหม่อย่างลายเทพบันเทิง รวมถึงลวดลายที่บอกเล่าเรื่องราววัฒนธรรมไทย ไม่ว่าจะเป็นตลาดน้ำ ประเพณีสงกรานต์ หรือการตีกลอง
.
จากเดิมที่นิยมใช้กับโถและถ้วยชาม ปัจจุบันงานเบญจรงค์ถูกนำไปสร้างสรรค์เป็นผลิตภัณฑ์หลากหลาย ทั้งชุดอาหาร ช้อนกาแฟ มีดตัดเค้ก กระเบื้องเขียนลายพุทธประวัติและรามเกียรติ์ ตลอดจนของตกแต่งและของใช้ในชีวิตประจำวัน เช่น นาฬิกา กรอบรูป พวงกุญแจ และผลิตภัณฑ์สำหรับสปา
นอกจากนี้ ยังมีการเขียนลายบนเครื่องศิลาดล เรียกว่า “เบญจศิลาดล” เป็นอีกแนวทางในการต่อยอดงานหัตถศิลป์ให้มีความหลากหลายมากขึ้น
.
ผู้มาเยือนสามารถเลือกชมผลงานจากร้านต่าง ๆ ภายในหมู่บ้าน ซึ่งแต่ละแห่งมีจุดเด่นแตกต่างกัน เช่น อุไรเบญจรงค์ หนูเล็กเบญจรงค์ ที่โดดเด่นด้วยลายพุทธประวัติและลายไทย และแดงเบญจรงค์ ซึ่งออกแบบผลิตภัณฑ์ให้เหมาะกับการใช้งานร่วมสมัย
.
นอกจากชมกระบวนการผลิตและเลือกซื้อผลงานที่มีราคาตั้งแต่หลักร้อยถึงหลักแสนบาทแล้ว ยังสามารถพักค้างคืนที่โฮมสเตย์บ้านดอนไก่ดี เพื่อสัมผัสวิถีชีวิตของคนในพื้นที่ได้อย่างใกล้ชิด
เรียบเรียงโดย เพจสุดโปรด by Bangkok Bank








