เมื่อ “ผ้าพระบฏ” ไม่ได้ถูกถ่ายทอดลงบนผืนผ้า แต่กลับมาอยู่บนไม้เก่าอายุกว่า 100 ปี กลายเป็นงานหัตถศิลป์ที่เชื่อมเรื่องราวทางพระพุทธศาสนา เข้ากับภูมิปัญญาช่างไทยได้อย่างน่าสนใจ
.
ผลงาน “ไม้ผ้าพระบฏภาพพระพุทธเจ้าเปิดโลกหลังเสด็จโปรดพุทธมารดา” โดย ครูเสถียร เกิดจากแนวคิดนำภาพโบราณของ “ผ้าพระบฏ” มาถ่ายทอดลงบนไม้ ซึ่งไม้ที่ใช้ไม่ใช่ไม้ใหม่ แต่เป็นชิ้นส่วนจาก ธรรมาสน์เก่าอายุกว่า 100 ปี ที่ผ่านการใช้งานและการบูรณะมาแล้ว
ไม้ดังกล่าวผ่าน พิธีผาติกรรม ก่อนนำมาซ่อมแซมและปรับรูปแบบใหม่ ประกอบเป็นกรอบภาพ โดยยังคงร่องรอยและคุณค่าของวัสดุเก่าเอาไว้
.
“พระบฏ” คือผืนผ้าที่เขียนภาพพระพุทธเจ้า หรือเรื่องราวในพระพุทธศาสนา เช่น พุทธประวัติและชาดก คำว่า “บฏ” มาจากภาษาบาลี “ปฏ” หมายถึงผ้าหรือผืนผ้า ในอดีตพระบฏได้รับความนิยม เพราะเคลื่อนย้ายและจัดเก็บได้ง่ายกว่าพระพุทธรูปขนาดใหญ่ อีกทั้งยังใช้ประกอบพิธีกรรมและถ่ายทอดเรื่องราวทางศาสนาได้
.
สำหรับผลงานชิ้นนี้ ครูเสถียรนำภาพพระบฏมาสร้างใหม่ด้วย เทคนิคเครื่องเขิน เริ่มจากลงรักทั่วพื้นผิว เขียนชาดสีแดง ก่อนสร้างองค์พระด้วยการปิดทองและขูดลาย จากนั้นใช้รักสมุกหรือกาวจากยางกระถินวาดลวดลายแล้วปิดทอง ส่วนกรอบตกแต่งด้วยกระจกจีน
.
ภาพที่เลือกมาถ่ายทอดคือ “พระพุทธเจ้าเปิดโลกหลังเสด็จโปรดพุทธมารดา” ตามคติในพระพุทธศาสนา กล่าวถึงพระพุทธเจ้าที่เสด็จลงจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์กลับสู่โลกมนุษย์ หลังทรงจำพรรษาและแสดงพระอภิธรรมโปรดพุทธมารดาและเหล่าเทวดา
.
เมื่อเสด็จกลับ พระพุทธองค์ทรงแสดงปาฏิหาริย์เปิดให้ สวรรค์ มนุษย์ และนรก สามารถมองเห็นซึ่งกันและกัน จึงเกิดเป็นคติเรื่อง “วันพระพุทธเจ้าเปิดโลก” ซึ่งตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 11 และเกี่ยวข้องกับประเพณีออกพรรษาและตักบาตรเทโว
.
องค์ประกอบของภาพจึงถูกจัดวางให้สื่อถึงทั้งสามโลกอย่างชัดเจน โดยมี พระพุทธเจ้าทรงดำเนินลงบันไดเป็นองค์ประธานรายล้อมด้วยเหล่าเทวดา
– ด้านบนคือ สวรรค์ มีเหล่าเทวดา เทพบุตร และพุทธมารดาประทับอยู่บนวิมาน
– ตรงกลางคือ โลกมนุษย์ ปรากฏกษัตริย์ล้านนาและพระสงฆ์
– ส่วนด้านล่างคือ โลกเบื้องล่าง มีดอกบัวและพญานาคเป็นองค์ประกอบ
อีกหนึ่งรายละเอียดสำคัญคือ ฝนโบกขรพรรษ ที่ตกลงมาพร้อมแก้วมณีและดอกไม้ สื่อถึงเหตุการณ์อัศจรรย์ในวันที่พระพุทธองค์เสด็จกลับสู่โลกมนุษย์
.
ภาพต้นแบบของผลงานชิ้นนี้อ้างอิงจาก ผ้าพระบฏโบราณที่เก่าแก่ที่สุดชิ้นหนึ่ง ที่ค้นพบในประเทศไทย ซึ่งกรมศิลปากรขุดค้นจากกรุเจดีย์วัดดอกเงิน อำเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่ เมื่อปี พ.ศ. 2503
ผืนผ้าดั้งเดิมมีขนาดประมาณ 1.8 × 3.4 เมตร คาดว่ามีอายุกว่า 400 ปี แม้สภาพจะชำรุดและมีรอยฉีกบริเวณกลางผืน แต่ยังคงรายละเอียดของภาพ “พระพุทธเจ้าเปิดโลก” เอาไว้
ครูเสถียรจึงนำภาพดังกล่าวมาตีความใหม่บนไม้ เพื่อถ่ายทอดเรื่องราวการเสด็จลงมาของพระพุทธองค์ และผู้คนทั้งสามโลก โดยผสมผสานลวดลาย ล้านนา ลายเหม็งแบบจีน และลวดลายอินเดีย เข้าด้วยกัน
เรียบเรียงโดย เพจสุดโปรด by Bangkok Bank
