ถ้าได้เห็น “ผ้าซิ่นตีนจก” ของชาวไทยพวนบ้านหาดเสี้ยว จังหวัดสุโขทัย หลายคนอาจสะดุดตากับลวดลายที่ละเอียดและสีสันสวยงาม แต่กว่าจะได้มาเป็นลายหนึ่งบนผืนผ้า ต้องอาศัยทั้งฝีมือ ความจำ และความอดทนของคนทอไม่น้อยเลย
.
เพราะการทอ “ตีนจก” เป็นเทคนิคที่ช่างทอต้องเอาเส้นด้ายด้านล่างขึ้นมาด้านบนของเส้นยืน เพื่อสร้างลวดลายทีละแถว ที่สำคัญคือไม่ได้มีแบบลายสำเร็จให้ดูแล้วทำตามทั้งหมด ผู้ทอต้องจำว่าจุดไหนต้องจกเส้นสีอะไร และนับเส้นด้ายกันทีละเส้น เรียกว่ากว่าจะได้ลายสวย ๆ หนึ่งแถว ต้องใช้ทั้งสมาธิและความชำนาญ และนี่ก็เป็นเหตุผลว่า ทำไมผ้าตีนจกจึงใช้เวลาทอนานกว่าผ้าทอทั่วไป
.
ภูมิปัญญาของชาวไทยพวนบ้านหาดเสี้ยวได้สร้างสรรค์ ลายตีนจกที่เป็นเอกลักษณ์ไว้ถึง ๙ ลาย ได้แก่ ลายเครือน้อย ลายเครือกลาง ลายเครือใหญ่ ลายมนสิบหก ลายสิบสองหน่วยตัด ลายสองท้อง ลายน้ำอ่าง ลายสี่ขอ และลายแปดขอ
.
โดยลายหลักเหล่านี้มักอยู่บริเวณกึ่งกลางของตีนจก เป็นส่วนที่โดดเด่นที่สุดของผืนผ้า และเป็นลวดลายที่สืบทอดกันมาแต่โบราณ แต่ที่น่าสนใจไปกว่านั้นคือ “ลายปลาสังคโลก” หรือ “ลายปลาคู่” ลายผ้าอัตลักษณ์ของจังหวัดสุโขทัยที่นำเรื่องราวจากสองภูมิปัญญามาเจอกัน
.
ด้านหนึ่งคือ ลายจกของชาวไทยพวนบ้านหาดเสี้ยว อีกด้านคือ ลวดลายจากเครื่องสังคโลกสมัยสุโขทัย โดยนำลายปลาคู่ ลายเครือเถา และลายดอกพุดตาน มาดัดแปลงและผสมผสานจนกลายเป็นลวดลายบนผืนผ้า โดยเฉพาะ “ปลาคู่” ที่ไม่ได้มีไว้เพียงเพื่อความสวยงาม แต่ยังมีความหมายมงคล สื่อถึง ความอุดมสมบูรณ์ ความรุ่งเรืองร่มเย็น และการมีคู่ครองที่มั่นคง
.
ลองคิดดูว่า จากลวดลายที่เคยปรากฏอยู่บนเครื่องสังคโลกในอดีต วันนี้กลับมาอยู่บนผืนผ้าที่ช่างทอใช้มือจกเส้นด้ายขึ้นมาทีละเส้น มันจึงเหมือนกับการนำ เรื่องราวของสุโขทัยในอดีต มาทอใหม่ให้ยังอยู่ในชีวิตของคนปัจจุบัน
.
เรียบเรียงโดย เพจสุดโปรด by Bangkok Bank
