ในวิถีชีวิตของคนล้านนา “น้ำต้น” เป็นเครื่องใช้ที่สะท้อนทั้งภูมิปัญญา วิถีชีวิต และเรื่องราวทางวัฒนธรรมที่สืบทอดมายาวนาน
.
น้ำต้น หรือที่ภาคกลางเรียกว่า “คนโท” เป็นเครื่องปั้นดินเผาเผาไฟต่ำ มีรูปร่างคล้ายขวด ประกอบด้วยฐาน ลำตัวกลมป่อง คอ และปากสำหรับรินน้ำ จุดเด่นคือเนื้อดินที่มีรูพรุน ช่วยระบายความชื้นและความร้อน ทำให้น้ำภายในเย็นกว่าสภาพแวดล้อมเล็กน้อย จึงให้ความสดชื่นพร้อมกลิ่นหอมอ่อน ๆ ของดินเผาอันเป็นเอกลักษณ์
.
ชื่อ “น้ำต้น” ยังมีเรื่องราวที่น่าสนใจ เพราะในอดีตเคยเรียกว่า “น้ำต้นเงี้ยว” ตามกลุ่มช่างชาวเงี้ยวหรือไทยใหญ่ที่อพยพและถูกกวาดต้อนมาจากเมืองปุและเมืองสาด ในเขตรัฐฉาน เข้ามาสู่เชียงใหม่ในสมัย พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ ราว พ.ศ. 2399–2413
.
ช่างกลุ่มนี้มีบทบาทสำคัญในการสืบทอดความรู้ด้านเครื่องปั้นดินเผา โดยมีแหล่งผลิตสำคัญใน 3 ชุมชน ได้แก่ บ้านน้ำต้น อำเภอแม่วาง บ้านเหมืองกุง และบ้านขุนเส อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ โดยเฉพาะบ้านน้ำต้นที่สืบทอดเทคนิคการปั้น และการตกแต่งจากชาวไทยใหญ่มาตั้งแต่ พ.ศ. 2385
.
อย่างไรก็ตาม หลักฐานทางโบราณคดีกลับชี้ว่า น้ำต้นไม่ได้เพิ่งเข้ามาพร้อมชาวเงี้ยว เพราะมีการค้นพบคนโทดินเผาไฟต่ำในแหล่งโบราณคดีหลายแห่งบริเวณชายแดนไทย–เมียนมา ในจังหวัดเชียงใหม่และตาก ลักษณะเด่นคือรูปทรงกลม คอตรงสูง และรูปแบบคล้ายน้ำเต้า ซึ่งเป็นงานศิลปกรรมล้านนาดั้งเดิม
.
เมื่อดินแดนล้านนาเกิดความวุ่นวายและร้างไปตั้งแต่ช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 23 ศิลปกรรมดั้งเดิมจำนวนมากแทบสูญหาย กระทั่งมีการฟื้นฟูบ้านเมือง ชาวเงี้ยวที่เข้ามาตั้งถิ่นฐานจึงนำองค์ความรู้ของตนมาผสมผสานกับวัฒนธรรมท้องถิ่น ความรู้ด้านการผลิตหม้อน้ำ กระเบื้องดินขอ และ น้ำต้น จึงกลับมามีบทบาทในการหล่อเลี้ยงวิถีชีวิตของเมืองเชียงใหม่อีกครั้ง
.
น้ำต้นในวิถีล้านนาสามารถแบ่งออกได้เป็น 3 ขนาดตามการใช้งาน
– น้ำต้นหลวง เป็นน้ำต้นขนาดใหญ่สำหรับบรรจุน้ำไปใช้ในไร่นา มีหู 2 หรือ 4 ข้างสำหรับร้อยเชือกสะพาย เนื้อภาชนะค่อนข้างหนาและหยาบ ลำตัวพองออกโดยรอบ ฐานก้นตัด และมักตกแต่งด้วยลวดลายขูดขีด
– น้ำต้นกลาง มีขนาดพอเหมาะ ใช้ในชีวิตประจำวัน โดยเฉพาะในวงอาหารหรือสำหรับต้อนรับแขก
– น้ำต้นหน้อย หรือขนาดเล็ก นิยมใช้ใส่น้ำตั้งไว้บนหิ้งบูชา มีขนาดกะทัดรัด เคลื่อนย้ายง่าย และเหมาะกับการใช้งานในพื้นที่จำกัด
รูปร่างของน้ำต้นยังชวนให้นึกถึง “น้ำเต้า” ซึ่งเคยเป็นภาชนะธรรมชาติสำหรับเก็บน้ำของผู้คนในอดีต โดยนำเมล็ดและเนื้อด้านในออก เหลือเปลือกแข็งไว้บรรจุน้ำ และอาจสานหวายหรือไม้ไผ่หุ้มเพื่อให้ตั้งวางและพกพาได้สะดวก
.
ความน่าสนใจของ “น้ำเต้า” ยังเชื่อมโยงไปถึง “น้ำเต้าปุง” ในตำนานของกลุ่มไทดำ ไทขาว ไทลื้อ และลาว ซึ่งเกี่ยวข้องกับเรื่องกำเนิดมนุษย์
บางตำนานเล่าว่า หลังน้ำท่วมโลก พญาแถน นำน้ำเต้าปุงลงมายังโลก ภายในมีมนุษย์อยู่ ก่อนใช้เหล็กแหลมจี้ให้ผู้คนจากกลุ่มชาติพันธุ์ต่าง ๆ ออกมา ขณะที่ตำนานไทลื้อสิบสองปันนาเล่าถึง ปู่สังกะสาและย่าสังกะสี ที่นำน้ำเต้ามายังโลก ทุบจนแตก และสอนมนุษย์ให้รู้จักการเพาะปลูก
.
ตำนานเหล่านี้ยังกล่าวถึง ข้าว ทั้งการตีข้าวและการแบ่งข้าว สะท้อนว่าน้ำเต้าและข้าวน่าจะเป็นพืชสำคัญที่หล่อเลี้ยงผู้คนและมีบทบาทต่อการก่อร่างสร้างอารยธรรมในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มาตั้งแต่โบราณ
.
เมื่อสังคมพัฒนาขึ้น ความเชื่อเกี่ยวกับธรรมชาติได้เชื่อมโยงเข้ากับศาสนาและงานศิลปกรรม โดยเฉพาะแนวคิดเรื่อง “ความอุดมสมบูรณ์” ซึ่งสัมพันธ์กับ “น้ำ” ในฐานะต้นกำเนิดและผู้หล่อเลี้ยงชีวิต แนวคิดนี้ปรากฏในพุทธศาสนาผ่านสัญลักษณ์อย่าง นาค และ หม้อปูรณฆฏะ หรือหม้อน้ำที่สื่อถึงความอุดมสมบูรณ์ ความรุ่งเรือง และความดีงาม
.
ด้วยรูปทรงกลมป่องสำหรับบรรจุน้ำ น้ำเต้าและน้ำต้นจึงมีความหมายที่เชื่อมโยงกับแนวคิดเดียวกัน ทั้งความชุ่มชื่น การหล่อเลี้ยงชีวิต และความเจริญงอกงาม
เรียบเรียงโดย เพจสุดโปรด by Bangkok Bank
