แค่เห็นครั้งแรก หลายคนก็เผลอคิดว่า “เจอทอง!” เพราะมันทั้งแวววาว สีทองจัด และมีประกายเหมือนทองคำแท้ แต่ความจริงแล้วสิ่งนี้คือ “ไพไรต์” (Pyrite) หรือแร่เหล็กซัลไฟต์ ที่ถูกตั้งฉายาว่า “Fool’s Gold” หรือ “ทองคนโง่” เพราะในยุคตื่นทอง มีคนจำนวนไม่น้อยหลงดีใจคิดว่าตัวเองร่ำรวย ก่อนจะพบว่าเป็นเพียงแร่ธรรมดา
.
คนไทยโบราณเรียกไพไรต์ว่า “เพชรหน้าทั่ง” เพราะผลึกของมันมีลักษณะเป็นเหลี่ยมลูกบาศก์สวยงาม บางก้อนเห็นเป็นเหลี่ยมห้าเหลี่ยมเรียงตัวคล้ายเพชร ยิ่งโดนแสงยิ่งเปล่งประกายจนแทบแยกไม่ออกจากทองคำจริง
.
ชื่อ “ไพไรต์” มาจากภาษากรีกว่า “Pyr” แปลว่า “ไฟ” เนื่องจากชาวกรีกโบราณค้นพบว่า เมื่อนำแร่นี้ไปกระทบกับเหล็กจะเกิดประกายไฟ จึงถูกใช้จุดไฟในยุคแรก ๆ และยังเคยถูกนำไปใช้ในกลไกจุดระเบิดของปืนโบราณอีกด้วย
.
ไพไรต์เป็นแร่ที่เกิดจากเหล็กและกำมะถัน มีผิวสีทองเหลืองมันวาว พบได้ทั่วไปในหลายพื้นที่ของไทย โดยเฉพาะแหล่งแร่ดีบุกทางภาคใต้ เช่น จังหวัดนครศรีธรรมราช ยะลา รวมถึงพบในสงขลา ฉะเชิงเทรา เพชรบูรณ์ แพร่ และนครราชสีมา
.
แม้จะไม่ใช่แร่ล้ำค่าเหมือนทองคำ แต่ไพไรต์ก็มีประโยชน์มากมาย ทั้งใช้ผลิตกรดกำมะถันสำหรับอุตสาหกรรมสีย้อม หมึก ยาฆ่าเชื้อ และยังถูกเจียระไนขายเป็นอัญมณีในชื่อ “มาร์คาไซต์” อีกด้วย
.
ในวงการพระเครื่อง ไพไรต์ยังเป็นที่รู้จักดี โดยเฉพาะพระหลวงปู่ทวดเนื้อผงที่ด้านหลังมักโรยผงไพไรต์ไว้ เมื่อสัมผัสอากาศจะเกิดประกายสีทองระยิบระยับ ดูคล้ายทองคำแท้จนหลายคนเข้าใจผิด
.
นอกจากความสวยงามแล้ว ไพไรต์ยังเต็มไปด้วยเรื่องเล่าและความเชื่อจากหลายวัฒนธรรมทั่วโลก ขณะที่คนไทยสมัยอยุธยาเองก็เชื่อว่า “เพชรหน้าทั่ง” เป็นของขลัง มีการนำมาทำหัวแหวนและเครื่องราง เชื่อว่าช่วยป้องกันเสนียดจัญไร รวมถึงคมดาบคมหอกในสนามรบได้อีกด้วย
.
แม้วันนี้เราจะรู้แล้วว่าไพไรต์ไม่ใช่ทองคำ แต่เสน่ห์ของมันก็ยังไม่เคยหายไป เพราะมันคือแร่ธรรมดาที่เคยหลอกสายตาคนมาทั้งโลกจนได้ชื่อว่า “ทองคนโง่” มาจนถึงทุกวันนี้
