เมื่อเอ่ยถึงเครื่องถ้วยลายไทยที่งดงามถึงขั้นต้องหยุดมอง ชื่อของ “เครื่องถ้วยพระยาสุนทรพิมล” มักถูกกล่าวถึงเสมอในฐานะสุดยอดงานลายน้ำทอง ที่สะท้อนรสนิยม ความประณีต และภูมิปัญญาของช่างชาวสยามได้อย่างโดดเด่น
.
เอกลักษณ์ของงานในสกุลนี้ คือ ลวดลายอ่อนช้อยแบบจิตรกรรมไทย เส้นสายพลิ้วไหว มีชีวิต และการลงทองที่ไม่เพียงเพิ่มความหรูหรา แต่ยังขับลายให้ดูสง่างามตามคติศิลปะชั้นสูงของสยามในอดีต
.
เบื้องหลังงานงามเหล่านี้ คือ พระยาสุนทรพิมล (เผล่ วสุวัต) ขุนนางผู้มีบทบาทสำคัญในประวัติศาสตร์เครื่องถ้วยไทย ท่านได้นำช่างจีนมาร่วมงาน ตั้งเตาเผาในบริเวณบ้านของตนเอง พร้อมสั่ง “หุ่นถ้วยชามสีขาว” จากประเทศจีน แล้วให้ช่างฝีมือเขียนลายแบบไทยลงไปด้วยเทคนิค เขียนสีลงยาบนเคลือบ (Overglaze Enamel) เกิดเป็นงานศิลป์ที่ผสานโลกตะวันออกหลายวัฒนธรรมเข้าไว้ด้วยกันอย่างลงตัว
.
สำหรับ จานเบญจรงค์ลายก้านต่อดอกในกลีบบัวสีน้ำเงิน ใบนี้ ความพิเศษไม่ได้หยุดอยู่แค่ลวดลายอันวิจิตร หากแต่ยังอยู่ที่ รูปทรงซึ่งมีกลิ่นอายแบบยุโรป แตกต่างจากเครื่องถ้วยไทยดั้งเดิมอย่างชัดเจน และที่น่าสนใจยิ่งขึ้น คือการพบ ตราประทับรัชกาลเฉียนหลง บนตัวจาน
.
รายละเอียดนี้เองที่ทำให้นักวิชาการตั้งข้อสันนิษฐานว่า จานใบนี้อาจ ถูกผลิตขึ้นในประเทศจีน ตามแบบที่สยามส่งไปให้ มิใช่งานที่ขึ้นรูปและเขียนลายในสยามทั้งหมดอย่างที่เคยเข้าใจกันมา
.
จานเพียงใบเดียว จึงกลายเป็น “หลักฐานเงียบ” ที่จุดประกายคำถามสำคัญในวงวิชาการ เครื่องถ้วยพระยาสุนทรพิมล ผลิตในสยามทั้งหมดจริงหรือไม่ หรือเป็นงานความร่วมมือข้ามชาติ ที่สะท้อนเครือข่ายการค้า ศิลปะ และรสนิยมของชนชั้นนำสยามในยุคนั้น
