เราน่าจะรู้จักกับสำนวนที่ว่า “หวานเป็นลมขมเป็นยา” กันเป็นอย่างดี ความหมายของสำนวนนี้ จริง ๆ แล้วเกี่ยวข้องกับคำพูด ซึ่งบอกกันว่าคำพูดชื่นชมที่หวานชื่น แท้จริงแล้วเป็นลมที่ยกยอให้ขาดสติ ในขณะที่คำพูดติเตียนอันขมขื่นกลับเป็นยาที่มีประโยชน์และให้ระลึกได้ แต่ถ้าหากว่าเราเอาเรื่องนี้มาเทียบให้เป็นเรื่องยาสุมไพรไทยล่ะก็ เราจะพบว่าจริง ๆ แล้ว “หวาน” ก็เป็นยาเหมือนกันนะ
ในการแพทย์แผนไทย ในเภสัชวัตถุหรือสมุนไพรแต่ละอย่าง ก็จะมีสรรพคุณเภสัชที่แตกต่างกันไป ซึ่งสรรพคุณเภสัชนั้น ก็ได้มีหมอในอดีตศึกษากันต่อ ๆ กันมาจนเกิดเป็นองค์ความรู้ที่ “รสชาติ” สามารถบอกสรรพคุณยาได้ โดยรสยาจะแบ่งออกเป็นรสประธาน และรสเภสัชวัตถุ รสประธาน คือรสของขนาดยาที่ปรุงขึ้นมาแล้วเสร็จ ในขณะที่ที่รสยาเป็นรสของเภสัชวัตถุก่อนที่จะมาประกอบกันเป็นขนานยา
รสประธานสามารถแบ่งออกเป็น 3 รส คือ ร้อน เย็น และสุขุม ในขณะที่รสของเภสัชวัตถุ จะแบ่งออกแยกย่อยเป็นถึง 9+1 รสด้วยกัน ซึ่งแต่ละรสของเภสัชวัตถุก็จะมีสรรพคุณที่แตกต่างกันไป คือ
1. รสฝาด มีสรรพคุณสมานทั้งภายนอกและภายใน แผลสด แผลเปื่อย แก้โรคบิด ปิดธาตุ แก้ท้องร่วง กล่อมเสมหะ กล่อมอาจม แต่แสลงต่อโรคท้องผูก พรรดึก โรคลม เตโชธาตุพิการ
2. รสหวาน มีสรรพคุณซึมซาบไปตามเนื้อ บำรุงร่างกาย แก้อ่อนเพลีย บำรุงกำลัง แก้เสมหะแห้ง ทำให้เสียงดี บำรุงดวงจิตให้ชื่นบาน แต่แสลงต่อเสมหะเฟื่อง บาดแผล น้ำเหลืองเสีย ฟันผุ
3. รสเมาเบื่อ มีสรรพคุณแก้พิษดี พิษโลหิต พิษเสมหะ พิษไข้ พิษแมลงสัตว์กัดต่อย แก้โรคทางอาโปธาตุ แก้พยาธิ ผื่นคัน แต่แสลงต่อโรคหัวใจพิการ และน้ำดีพิการ ไอ
4. รสขม มีสรรพคุณบำรุงโลหิตและดี แก้ไข้เพื่อดี แก้โลหิตพิการ เจริญอาหาร แก้ร้อนใน กระหายน้ำ บำรุงน้ำดี แต่แสลงต่อโรคหัวใจพิการ โรคจุกเสียด แน่นเฟ้อ
5. รสเผ็ดร้อน มีสรรพคุณแก้ลมจุกเสียด แน่นเฟ้อ ขับผายลม บำรุงธาตุ ช่วยย่อยอาหาร ขับเหงื่อ ขับระดู แต่แสลงต่อโรคไข้ที่มีพิษร้อน ไข้เพ้อคลั่ง
6. รสมัน มีสรรพคุณแก้เส้นเอ็นพิการ บำรุงเส้นเอ็น บำรุงร่างกาย บำรุงไขข้อ แก้ปวดเมื่อยบำรุงเยื่อกระดุก เป็นยาอายุวัฒนะ ให้ความอุ่น แต่แสลงต่อโรคโรคเสมหะพิการ ดีซ่าน ไอ หอบ บิด และไข้ต่างๆ
7. รสหอมเย็น มีสรรพคุณบำรุงหัวใจ ตับ ปอด บำรุงครรภ์รักษา แก้อ่อนเพลีย ชูกำลัง แก้กระหายน้ำ แต่แสลงต่อโรคลมจุกเสียดแน่น ลมป่วง
8. รสเค็ม มีสรรพคุณซึมซาบไปตามผิวหนัง แก้โรคผิวหนัง โรคพรรดึก ถ่ายชำระน้ำเหลือง ชำระเมือกมันในลำไส้ ฟอกโลหิต แก้เสมหะเหนียว แต่แสลงต่อโรคโรคอุจจาระธาตุพิการ โรคบิดมูกเลือด
9. รสเปรี้ยว มีสรรพคุณแก้เสมหะพิการ แก้ไอ แก้ท้องผูก ระบายอุจจาระธาตุ ฟอกโลหิต แก้กระหายน้ำ แต่แสลงต่อโรคโรคน้ำเหลืองเสีย ท้องเสีย บาดแผลและไข้ต่าง ๆ
และรสสุดท้ายก็คือรสจืด มีสรรพคุณแก้ทางเสมหะ ขับปัสสาวะ ดับร้อน ถอนพิษไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้ไตพิการ แก้ทางเตโชธาตุ ถอนพิษผิดสำแดง ซึ่งรสเภสัชวัตถุทั้ง 9+1 นี้นับว่าเป็นอีกหนึ่งภูมิปัญญาทางการแพทย์แผนไทยที่ผู้คนในอดีตได้ศึกษาและบันทึกเอาไว้เป็นสรรพความรู็ ส่งต่อมาจนถึงคนรุ่นหลังผ่านตำราต่าง ๆ
#จานโปรด#ยา#สมุนไพร#BBL#BangkokBank#ธนาคารกรุงเทพ
