“กองทอผ้าสวนหงส์” เป็นศูนย์กลางการผลิตผ้าทอที่ทรงคุณค่า และมีบทบาทสำคัญในราชสำนักไทยช่วงปลายรัชกาลที่ 5 จนถึงรัชกาลที่ 7
.
ก่อตั้งขึ้นโดย สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า ณ พระตำหนักสวนหงส์ ในเขตพระราชวังดุสิต โรงทอแห่งนี้ไม่เพียงแต่ผลิตผ้าทอชั้นสูงสำหรับเจ้านายและข้าราชบริพาร แต่ยังเป็นแหล่งถ่ายทอดศิลปะการทอผ้าให้แก่ข้าหลวงและสตรีในราชสำนักอีกด้วย
.
กำเนิด “ผ้าทอสวนหงส์” สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี ทรงให้ข้าหลวงฝึกฝน การปั่นด้ายและทอผ้าฝ้าย ตั้งแต่ ผ้าพื้น ผ้าลายแบบพื้นฐานไปจนถึง ผ้ายกดอกลวดลายงดงาม
.
ผ้าที่ทอขึ้นจากกองทอผ้าสวนหงส์เป็นผ้าฝ้ายเนื้อดี มีสีสันและลวดลายที่โดดเด่น จึงเป็นที่นิยมในหมู่สตรีชั้นสูงและข้าราชบริพาร ผ้าทอสวนหงส์ได้รับการจำหน่ายให้แก่ประชาชนทั่วไป ทำให้เป็นที่รู้จักอย่างแพร่หลายในฐานะ ผ้าทอคุณภาพสูงที่ผลิตขึ้นภายในประเทศ
.
ผ้าทอจากกองทอผ้าสวนหงส์ มีลักษณะเฉพาะที่แตกต่างจากผ้าทอทั่วไป ทั้งในด้านลวดลาย เทคนิคการทอ และสีสัน ได้แก่
- ผ้ายกดอกสวนหงส์ – ผ้าทอด้วยเทคนิคยกดอก ลวดลายละเอียดอ่อน ใช้สีทองและสีเงินเพิ่มความหรูหรา
- ผ้าฝ้ายลายพื้นฐาน – ผ้าฝ้ายเนื้อดี สีสันหลากหลาย เหมาะสำหรับการแต่งกายของข้าหลวงและสตรีชั้นสูง
- ผ้าสำหรับเครื่องแต่งกายในราชสำนัก – ใช้ในงานพิธีและโอกาสสำคัญของเจ้านายฝ่ายใน
.
การล่มสลายของกองทอผ้าสวนหงส์ หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองในปี พ.ศ. 2475 กองทอผ้าสวนหงส์ถูกยกเลิก ส่งผลให้ผ้าทอสวนหงส์ค่อย ๆ เลือนหายไปและเหลือเพียงตำนานของ ผ้าทอชั้นสูงที่เคยรุ่งเรืองในราชสำนักไทย
