หากคุณเคยได้ยินวลีสุดคลาสสิก “ยานัตถุ์หมอมีแก้ฝีแก้หิด ยานัตถุ์หมอชิต แก้หิดแก้ฝี” 
คงอดสงสัยไม่ได้ว่า “หมอมี” และ “หมอชิต” มีอยู่จริงไหม? และยานัตถุ์นั้นคืออะไร? 
.
ยานัตถุ์ เป็นยาแผนโบราณชนิดผง ที่ใช้โดยการสูดหรือเป่าผ่านกล้องยานัตถุ์ ซึ่งเป็นอุปกรณ์รูปตัว “U” ช่วยให้ผงยาถูกพ่นเข้าสู่โพรงจมูก ที่มาของคำว่า “ยานัตถุ์” คำว่า “นัตถุ์” มาจาก ภาษาสันสกฤต แปลว่า “จมูก” 
หมายถึง ยาใช้กับจมูกยานัตถุ์มีการใช้มาตั้งแต่ราชวงศ์ชิงของจีน และคาดว่าเข้ามาในไทยตั้งแต่สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช
.
รสชาติของยานัตถุ์คล้ายกับวาซาบิของญี่ปุ่น 
เมื่อนัดเข้าไปในจมูกจะทำให้รู้สึกโล่ง หายใจสะดวกขึ้น 
ปัจจุบันการใช้ยานัตถุ์พบเห็นได้น้อยลง เนื่องจากมีรูปแบบการใช้ยาแบบอื่นที่สะดวกกว่า
.
ส่วนประกอบหลักของยานัตถุ์และสรรพคุณ
โกฐสอ : มีน้ำมันหอมระเหย ช่วยบรรเทาอาการไข้หวัด คัดจมูก และริดสีดวงจมูก
โกฐหัวบัว 
: มีฤทธิ์ต้านการอักเสบ ช่วยขับลม แก้ลมเบื้องสูงที่ทำให้เกิดอาการปวดศีรษะ
โกฐเชียง (รากตังกุย) 
: เป็นสมุนไพรรสขมร้อน มีกลิ่นหอมฉุน ช่วยแก้วิงเวียน แก้ลม หอบ และริดสีดวงจมูก
อบเชย : มีกลิ่นหอม ช่วยต้านการอักเสบ แก้อาการอ่อนเพลีย แก้หวัด คัดจมูก และปวดศีรษะ
พิมเสน : มีกลิ่นหอมเย็น ช่วยกระตุ้นระบบทางเดินหายใจ ทำให้หายใจสะดวกขึ้น ลดอาการเวียนศีรษะ หน้ามืด ตาลาย
ยาฉุน (ยาสูบ) : มีสรรพคุณช่วยระงับประสาท ทำให้นอนหลับง่าย แก้อาการหอบหืด
ปูนแดง : ได้จากการนำเปลือกหอยมาบดเป็นผงขาว ผสมกับขมิ้น มีฤทธิ์ช่วยลดอาการอักเสบและอาการปวด
ยานัตถุ์ไม่ได้มีสรรพคุณในการรักษาฝีหรือหิด คำกล่าวเกี่ยวกับยานัตถุ์แก้ฝีหรือหิดเป็นเพียงคำคล้องจองเท่านั้น
.
หลายคนอาจคิดว่ายานัตถุ์เป็นเพียงตำนานในบทกลอนเด็ก ๆ แต่ความจริง คือ ทั้งหมอมีและหมอชิตเป็นแบรนด์ยาจริง และยานัตถุ์ก็ยังคงมีขายอยู่จนถึงทุกวันนี้ แต่ที่แน่ ๆ คือ ไม่ได้ช่วยแก้ฝีหรือหิดเลย!
.
แม้ว่ายานัตถุ์จะไม่เป็นที่นิยมในปัจจุบัน แต่ในอดีตถือเป็นยาสำคัญที่ช่วยบรรเทาอาการทางเดินหายใจ และยังคงเป็นอีกหนึ่งตัวอย่างของภูมิปัญญาไทยในการใช้สมุนไพรรักษาโรค
