“ข้าวแช่” ถือเป็นความฉลาดของคนโบราณ ที่คิดหาอาหารมาคลายร้อนได้เหมาะกับอากาศของเมืองไทยในช่วงฤดูร้อนได้เป็นอย่างดี โดยมีต้นกำเนิดมาจากชาวมอญ ที่นิยมทำข้าวแช่ในช่วงเทศกาลสงกรานต์ จนกลายมาเป็นประเพณีสืบทอดกันมาว่าชาวมอญจะนิยมทำข้าวแช่ถวายพระในวันสงกรานต์เพื่อความเป็นสิริมงคล
จากนั้นวัฒนธรรมการกินข้าวแช่จึงได้เผยแพร่มาสู่คนไทย ในตอนแรกจะนิยมอยู่ในกลุ่มชาววังเท่านั้น เนื่องจากเป็นอาหารที่ต้องใช้ความพิถีพิถัน หรือที่เรียกว่า “ข้าวแช่ชาววัง”
ไม่มีข้อมูลแน่ชัดว่าข้าวแช่เข้ามาในไทยตั้งแต่สมัยใด แต่จากข้อมูลเก่าแก่ที่สุดที่มีการพูดถึงข้าวแช่ ปรากฎอยู่ใน “รำพันพิลาป” ของสุนทรภู่ จึงทำให้คาดเดาว่าข้าวแช่เข้ามาตั้งแต่ยุคต้นกรุงรัตนโกสินทร์
“ฤดูร้อนก่อนเก่าทำข้าวแช่ น่าชมแต่เครื่องกับสำรับฉัน ช่างทำเป็นดอกจอกและดอกจันทน์ งามจนชั้นกระชายทำเหมือนจำปา”
ว่ากันว่าข้าวแช่ชาววัง เป็นตำรับของเจ้าจอมมารดากลิ่นในรัชกาลที่ 4 ซึ่งมีเชื้อสายมอญ
รัชกาลที่ 4 ทรงโปรดเสวยข้าวแช่มาก เมื่อเสด็จไปที่เพชรบุรีแล้วทรงอยากเสวยข้าวแช่ จึงได้มีการทำข้าวแช่แบบไม่ได้ประดิดประดอยมากเท่าในวัง และถ่ายทอดความรู้ให้แก่ประชาชนที่ติดตามไปถวายราชการที่จังหวัดเพชรบุรีด้วย ทำให้ข้าวแช่แพร่หลายมากขึ้น มีการปรับเพิ่มลดเครื่องเคียงตามความชอบ ทำให้ในปัจจุบันเราก็จะพบเห็นข้าวแช่หลายตำหรับ และหนึ่งในตำรับที่ได้รับความนิยมก็คือข้าวแช่เมืองเพชรบุรี
