ลายปูนปั้น โบราณที่พบในวัดมหาธาตุ 
เป็นหนึ่งในผลงานศิลปะที่ทรงคุณค่าที่สุดของไทย โดดเด่นด้วยความประณีต และความวิจิตรของการออกแบบ ที่ถ่ายทอดเรื่องราวทางศาสนา ประเพณี และวิถีชีวิตของคนในอดีต
.
ลวดลายที่ปรากฏส่วนใหญ่สะท้อนถึงความศรัทธาต่อพุทธศาสนา 
และเป็นสัญลักษณ์ของความรุ่งเรืองทางศิลปวัฒนธรรมในยุคสุโขทัยและอยุธยา
.
วัดมหาธาตุเป็นวัดหลวงสำคัญที่ก่อตั้งขึ้นในสมัยอยุธยา ทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางของศาสนาและการปกครอง งานปูนปั้นที่ปรากฏตามเจดีย์ และพระปรางค์ของวัดนี้ ถือเป็นผลงานศิลป์ที่สร้างขึ้น เพื่อเทิดพระเกียรติองค์พระมหากษัตริย์และเป็นศูนย์รวมแห่งศรัทธา ตำนานเล่าขานถึงการสร้างลายปูนปั้น เพื่อเป็นเครื่องบูชาและสัญลักษณ์แห่งการปกป้องจากสิ่งชั่วร้าย 
ลวดลายที่พบบ่อย ได้แก่ พญานาค สิงห์ หน้ากาล และดอกบัว ซึ่งสื่อถึงความบริสุทธิ์ ความกล้าหาญ และความเจริญรุ่งเรือง 
.
ลายปูนปั้นเหล่านี้ ถูกสร้างสรรค์ขึ้นด้วยเทคนิคการปั้นปูนสดผสมกาวและน้ำอ้อย ทำให้มีความคงทนและสามารถรับน้ำหนักได้ดี ช่างฝีมือโบราณได้สร้างลวดลายอันประณีตบนผนังโบสถ์ วิหาร และเจดีย์ โดยเฉพาะลายดอกไม้ 
ลายกระหนก 
และลายเทพพนมที่มีความอ่อนช้อยงดงาม สะท้อนถึงความเชื่อและคติทางพุทธศาสนาผสมผสานกับคติพราหมณ์-ฮินดู
.
ลายปูนปั้นโบราณ แฝงด้วยความหมายลึกซึ้งทางศาสนาและจิตวิญญาณ ผู้ที่มาร่วมสร้างงานปูนปั้นเชื่อว่าเป็นการทำบุญใหญ่ การปั้นลวดลายด้วยมือของช่างศิลป์โบราณเป็นการทุ่มเทจิตใจอย่างเต็มที่ เพื่อให้ลวดลายมีความศักดิ์สิทธิ์ และสามารถนำความเป็นมงคลมาสู่ผู้คนที่มาเยี่ยมชมวัด ลวดลายหน้ากาล ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของการขจัดสิ่งอัปมงคล และการตกแต่งเจดีย์ด้วยลายปูนปั้นดอกบัว สื่อถึงความหวังและการหลุดพ้นจากวัฏสงสาร
.
นอกจากความงดงามทางสุนทรียศาสตร์แล้ว ลายปูนปั้นยังมีประโยชน์ในการศึกษาประวัติศาสตร์ศิลปะและวัฒนธรรม โดยนักโบราณคดีและนักประวัติศาสตร์ศิลป์สามารถวิเคราะห์รูปแบบศิลปะ เทคนิคการสร้าง และอิทธิพลทางวัฒนธรรมที่ปรากฏในลวดลายเหล่านี้ ทำให้เข้าใจถึงพัฒนาการทางศิลปะและการแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมในดินแดนสุวรรณภูมิ
.
ปัจจุบัน กรมศิลปากรได้มีการอนุรักษ์และบูรณะลายปูนปั้นโบราณเหล่านี้อย่างต่อเนื่อง เพื่อรักษามรดกทางวัฒนธรรมอันล้ำค่าให้คงอยู่สืบไป นอกจากนี้ ยังมีการส่งเสริมให้ช่างฝีมือรุ่นใหม่ได้เรียนรู้และสืบทอดเทคนิคการปั้นปูนโบราณ เพื่อนำมาประยุกต์ใช้ในงานศิลปะร่วมสมัย
.
งานปูนปั้นโบราณ ไม่เพียงแต่สะท้อนถึงศิลปะที่งดงาม แต่ยังเป็นแหล่งความรู้ทางประวัติศาสตร์และศาสนาที่ทรงคุณค่าให้กับคนรุ่นหลัง ลวดลายต่าง ๆ แสดงถึงแนวคิดและวิถีชีวิตของคนไทยในอดีต การศึกษางานปูนปั้นโบราณ ยังช่วยให้เราเข้าใจถึงภูมิปัญญาและความสามารถของช่างฝีมือไทยที่สืบทอดกันมาเป็นเวลาหลายร้อยปี นอกจากนี้ ยังเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่น่าภาคภูมิใจของไทย ช่วยสร้างรายได้ให้กับชุมชน และทำให้ศิลปะไทยเป็นที่รู้จักในระดับสากล
