ย้อนรอยวิถีชีวิตคนไทยบนจิตรกรรมวัดทองธรรมชาติ

วรรณกรรมและจิตรกรรมนับว่าเป็นอีกหนึ่งเครื่องมือสำคัญที่สามารถใช้ในการศึกษาเกี่ยวกับวิถีชีวิตของผู้คนในอดีตได้ โดยจิตรกรรมงาม ๆ ที่บอกเล่าเรื่องราวของวิถีชีวิตผู้คนสอดแทรกเข้าไปในจิตรกรรมพุทธประวัติ ก็มีอยู่ด้วยกันหลายที่ วันนี้จึงจะขอยกจิตรกรรมในวัดทองธรรมชาติมาเล่าให้อ่านกัน

วัดทองธรรมชาติเป็นวัดเล็ก ๆ ในเขตคลองสาน เรียกกันว่าวัดทองบน ตรงข้ามกันกับวัดทองนพคุณหรือวัดทองล่าง ที่มีหน้าต่างพัดยศซึ่งฟ่านปิงปิงไปถ่ายรูปมา โดยวัดทองธรรมชาติเป็นวัดที่สันนิษฐานว่าสร้างในสมัยอยุธยาก่อนที่จะได้รับการบูรณะในสมัยรัชกาลที่ 1 โดยพระเจ้าไปยิกาเธอ กรมหลวงนรินทรเทวี และกรมหมื่นนรินทรพิทักษ์ แต่ไม่ทันเสร็จ ก่อนที่จะได้รับการบูรณะต่อในสมัยรัชกาลที่ 3 โดยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเดชาดิศร

วัดทองธรรมชาติมีรูปแบบจิตรกรรมที่ค่อนข้างตามขนบคือเบื้องหลังของพระประธานเป็นภาพไตรภูมิ และเบื้องหน้าเป็นฉากมารผจญ ข้างซ้ายขวาเขียนเป็นพุทธประวัติ และด้านบนเป็นเทพชุมนุม คล้ายกับพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ โดยตัวจิตรกรรมมีลักษณะโทนสีที่ดูคล้ำตามแบบอย่างที่นิยมในรัตนโกสินทร์ตอนต้น นิยมใช้สีแดงเป็นหลัก มีการปิดทองที่ตัวบุคคลสำคัญของภาพ อาทิ พระพุทธเจ้า เป็นต้น เพื่อทำให้ดูเด่นออกมาจากองค์ประกอบโดยรวมอื่น ๆ ซึ่งในภาพพุทธประวัตินี้ก็สอดแทรกภาพวิถีชีวิตของชาวรัตนโกสินทร์ไว้ด้วย เช่นภาพมหรสพแสดงในพระราชพิธีถวายพระเพลิง สะท้อนให้เห็นว่างานศพเป็นงานรื่นเริงอย่างหนึ่งสำหรับคนในอดีต

ที่ฉากด้านล่างไตรภูมิจะเห็นเป็นภาพของหมู่อาคารที่มีทัศนียวิทยาแบบตะวันตกเป็นรูปเรือนไทย และตึกจีนตึกฝรั่งคล้ายกับพระราชวัง โดยมีหมู่อาคารตึกแถวไม้อยู่ถัดลงมา สะท้อนให้เห็นถึงความเป็นชุมชนค้าขายแบบจีนที่นิยมอาศัยในตึกแถวเพื่อทำการค้า โดยมีข้อสันนิษฐานว่าบริเวณดังกล่าวคือบริเวณวังบูรพาซึ่งเป็นพื้นที่อดีตวังของกรมพระยาเดชาดิศร โดยตั้งอยู่ไม่ไกลจากกำแพงซึ่งสันนิษฐานว่าเป็นกำแพงเมืองเนื่องจากมีธารน้ำไหลผ่านด้านล่างสุดของภาพซึ่งน่าจะเป็นคลองรอบกรุงในช่วงบริเวณคลองโอ่งอ่าง ส่วนป้อมในภาพสันนิษฐานว่าน่าจะเป็นป้อมเสือทยาน หรือไม่ก็ป้อมมหาไชย

อย่างไรก็ดีสภาพปัจจุบันตอนที่ไปดูครั้งล่าสุดก็นับว่าทรุดโทรมหนักมากจากความชื่นที่ทำลายจนจิตรกรรมหลุดร่อนลงเกลื่อนพื้น ได้แต่หวังว่าจะมีการเข้าไปซ่อมแซมในเร็ววัน