ผ้าหนามขนุน…ชื่อที่ฟังดูคุ้นหูแต่มากด้วยเรื่องราวสุดล้ำค่า 
.
ผ้านี้คือสุดยอดงานหัตถศิลป์จากเทคนิคการมัดย้อมโบราณที่สืบทอดจากญี่ปุ่นและอินเดีย มีเอกลักษณ์โดดเด่นด้วยลวดลายปมปมเล็ก ๆ คล้ายหนามขนุน 
โดยชาวญี่ปุ่นเรียกเทคนิคนี้ว่า “คะโนะโกะชิโบริ” (鹿の子絞り)
.
ความประณีตขั้นสุดของผ้ามัดย้อมระดับราชสำนัก
การสร้างผ้าหนามขนุนหนึ่งผืนนั้นไม่ใช่เรื่องง่าย ต้องใช้ช่างฝีมือถึง 5 คน ในการมัด ย้อม และสร้างลาย โดยบางผืนอาจมีปมเล็ก ๆ มากถึงแสนหรือแม้แต่ล้านปม 
เทคนิคนี้ใช้การมัดด้วยเข็มและด้าย จากนั้นจุ่มสารบางชนิดแล้วนำไปอังไอน้ำหรือไฟร้อน ๆ ทำให้เส้นใยผ้าเกิดปุ่มปมอันเป็นเอกลักษณ์
.
จากราชสำนักญี่ปุ่นสู่สยาม
ผ้าหนามขนุน ได้รับความนิยมสูงสุดในสมัยอยุธยาตอนปลายถึงต้นรัตนโกสินทร์ เป็นของล้ำค่าที่สงวนไว้ให้แก่ พระมหากษัตริย์ ขุนนาง และพระภิกษุสามเณร ใช้เป็นผ้าคาดเอว ผ้าห่ม หรือผ้าคลุม นอกจากนี้ยังถูกใช้เป็นผ้าพระราชทานให้แก่ขุนนางและเจ้าเมืองหัวเมืองต่าง ๆ อีกด้วย
.
ศิลปะบนเส้นใย ความหลากหลายของลวดลาย
นอกจากลายตารางหนามขนุนสุดคลาสสิกแล้ว ช่างฝีมือยังสร้างลายอื่น ๆ เช่น ลายใบไม้ ดอกไม้ คลื่น เกล็ดปลา และข้าวหลามตัด แสดงถึงความเชี่ยวชาญของช่างมัดย้อม
.
ผ้านำเข้าอันทรงคุณค่า
ในอดีต ผ้าหนามขนุนเป็นสินค้านำเข้าหายากที่ผูกขาดโดยราชสำนักสยาม มีเพียงคหบดีหรือผู้มีกำลังทรัพย์เท่านั้นที่สามารถครอบครองได้ ผ้าจากญี่ปุ่นจะมีลวดลายละเอียดกว่า ส่วนผ้าจากอินเดียจะมีลายใหญ่กว่า
.
จากรุ่งเรืองสู่หายาก เมื่อกระแสนิยมการแต่งกายแบบตะวันตกแพร่หลายในสมัยรัชกาลที่ 4-5 บทบาทของผ้าหนามขนุนค่อย ๆ ลดลงและเลือนหายไป ปัจจุบันถือเป็นผ้าหายากที่มีราคาสูงมาก เสน่ห์ของผ้าหนามขนุน มรดกแห่งศิลปะจึงควรค่าแก่การอนุรักษ์
