ก่อนที่ถังพลาสติกหรือภาชนะโลหะจะกลายเป็นอุปกรณ์ตักน้ำที่พบเห็นได้ทั่วไป ชาวบ้านในภาคใต้มีเครื่องมือพื้นถิ่นที่เรียกว่า “หมา” หรือ “ติหมา”
.
ภาชนะตักน้ำที่ประดิษฐ์ขึ้นจากวัสดุธรรมชาติอย่างใบจาก กาบหมาก และกาบต้นหลาวโอน แม้ชื่อจะชวนให้สงสัย แต่หมาในที่นี้ไม่ได้หมายถึงสัตว์ หากเป็นภูมิปัญญาที่สะท้อนความช่างคิดของผู้คนในการนำสิ่งรอบตัวมาใช้ประโยชน์ในชีวิตประจำวัน
.
ที่มาของคำว่า “หมา” มีข้อสันนิษฐานอยู่สองแนวทาง บ้างกล่าวว่าแผลงมาจากคำว่า “Timba” ในภาษามลายู ซึ่งหมายถึงภาชนะตักน้ำที่ทำจากกาบหมาก
ขณะที่อีกข้อสันนิษฐานเชื่อว่าอาจเพี้ยนมาจากคำว่า “หมาก” ตามสำเนียงภาษาถิ่นปักษ์ใต้ ไม่ว่าชื่อจะมีที่มาอย่างไร อุปกรณ์ชิ้นนี้ก็มีบทบาทสำคัญต่อการตักน้ำและงานต่าง ๆ ของชุมชนมาอย่างยาวนาน
.
หมาตักน้ำของภาคใต้แบ่งได้เป็น 3 ประเภท ตามวัสดุที่นำมาใช้ทำ ได้แก่
1. หมาจาก ทำจากใบจากอ่อนที่ยังไม่คลี่เป็นใบ นำมาสอดสลับ พับ และม้วนเป็นทรงกลม ก่อนมัดปลายให้แน่น นิยมใช้ในแถบอำเภอปากพนัง เชียรใหญ่ และหัวไทร จังหวัดนครศรีธรรมราช ใช้ตักน้ำจากบ่อ วิดน้ำในท้องเรือ และตักน้ำหวานจากต้นจาก
2. หมาต้อหมาก ทำจากกาบหมากที่เกลาเอาหนามออกแล้ว นำมาผูกหัวท้าย พับทบและมัดด้วยหวายให้เป็นภาชนะตักน้ำ นิยมใช้ในแถบอำเภอร่อนพิบูลย์และลานสกา จังหวัดนครศรีธรรมราช
3. หมาต้อหลาวโอน ทำจากกาบต้นหลาวโอน มีกรรมวิธีคล้ายหมาต้อหมาก แต่มีขนาดใหญ่และทนทานกว่า อายุการใช้งานประมาณ 2–3 ปี พบใช้ในแถบอำเภอพรหมคีรี จังหวัดนครศรีธรรมราช
แม้จะทำจากวัสดุแตกต่างกัน แต่หมาทั้งสามชนิดมีรูปทรงและหลักการใช้งานใกล้เคียงกัน โดยส่วนหูมักทำให้มีน้ำหนักมาก เพื่อช่วยให้ภาชนะพลิกคว่ำและตักน้ำได้สะดวก บางท้องถิ่นยังทำหูให้มีขนาดเล็กข้างใหญ่ข้าง เพื่อช่วยถ่วงน้ำหนักให้หมาเอียงขณะลอยอยู่บนผิวน้ำ
.
วิธีใช้ก็ไม่ซับซ้อนนัก เพียงใช้ไม้ยาวที่มีตะขอเกี่ยวเข้ากับหูของหมา ค่อย ๆ หย่อนลงไปในบ่อ แล้วตวัดให้ภาชนะรับน้ำจนเต็มก่อนดึงขึ้นมา บางครั้งอาจใช้เถาวัลย์หรือเชือกผูกกับหูแทนไม้ยาวได้เช่นกัน
.
ทุกวันนี้หมาที่ทำจากวัสดุธรรมชาติค่อย ๆ เลือนหายไปจากวิถีชีวิต เมื่อภาชนะโลหะและพลาสติกเข้ามาแทนที่ แต่สิ่งที่น่าสนใจคือ ชาวบ้านยังคงเรียกภาชนะสมัยใหม่เหล่านี้ว่า “หมาถัง” หรือ “หมาพลาสติก” ตามชื่อเรียกดั้งเดิม
.
จากใบจาก กาบหมาก และกาบหลาวโอน สู่ภาชนะตักน้ำที่ใช้งานได้จริง “หมาตักน้ำ” เป็นตัวอย่างของภูมิปัญญาที่เกิดจากการเข้าใจธรรมชาติ และรู้จักเลือกใช้ทรัพยากรที่มีอยู่รอบตัวอย่างชาญฉลาด
แม้รูปแบบการใช้งานจะเปลี่ยนไปตามยุคสมัย แต่ชื่อเรียกและเรื่องราวของหมาก็ยังคงเป็นส่วนหนึ่งของความทรงจำในวิถีชีวิตชาวใต้
เรียบเรียงโดย เพจสุดโปรด by Bangkok Bank

