เมื่อเข้าสู่ช่วงเทศกาลกฐิน หลายวัดทั่วประเทศไทยจะคึกคักไปด้วยขบวนแห่กองกฐิน เสียงดนตรี และแรงศรัทธาของผู้คนที่มาร่วมทำบุญ
.
แต่ท่ามกลางบรรยากาศแห่งความสุขและความอิ่มเอมใจ เคยสังเกตไหมว่า ธงรูปสัตว์ที่ประดับอยู่ในงานกฐินนั้น ไม่ได้มีไว้เพียงเพื่อความสวยงาม แต่ยังซ่อนความหมายทางคติธรรมเอาไว้ด้วย
.
ตามธรรมเนียมของการทอดกฐินราษฎร์ หรือกฐินที่ประชาชนร่วมกันจัดถวาย ณ วัดต่าง ๆ นอกจากพิธีกรรมทางศาสนาแล้ว ยังมีกิจกรรมรื่นเริงที่สะท้อนเอกลักษณ์ของแต่ละท้องถิ่น โดยกฐินราษฎร์แบ่งตามลักษณะการจัดงานได้เป็น 3 ประเภท ได้แก่ มหากฐิน จุลกฐิน และกฐินตกค้าง
.
หนึ่งในธรรมเนียมที่น่าสนใจคือการใช้ธงรูปสัตว์เป็นสัญลักษณ์ในช่วงเทศกาลกฐิน เพื่อบอกให้ผู้คนทราบว่าวัดนั้นมีเจ้าภาพจองกฐินแล้ว หรือได้ทอดกฐินเรียบร้อยแล้วตามคติที่สืบทอดกันมา
แล้วสัตว์ทั้ง 4 ชนิด ได้แก่ จระเข้ ตะขาบ มัจฉา และเต่า สื่อถึงอะไรบ้าง?
มาร่วมไขปริศนาธรรมที่ซ่อนอยู่บนผืนธงไปพร้อมกัน
1. ธงจระเข้ — เตือนใจเรื่องความโลภ
จระเข้เป็นสัตว์ที่มีปากกว้างใหญ่ จึงถูกนำมาเปรียบกับความโลภที่ไม่รู้จักอิ่ม ยิ่งมีมากก็ยิ่งอยากได้มากขึ้น
ตำนานเล่าว่า เศรษฐีผู้หนึ่งเป็นคนตระหนี่ ไม่เคยทำบุญสร้างกุศล และนำทรัพย์สมบัติไปฝังไว้ที่ท่าน้ำหน้าบ้าน เมื่อเสียชีวิตจึงเกิดเป็นจระเข้เฝ้าสมบัติของตนเอง ต่อมาอยากหลุดพ้นจากสภาพนั้น จึงเข้าฝันภรรยาให้ขุดสมบัติขึ้นมาทำบุญ ภรรยาจึงจัดงานทอดกฐินขึ้น แต่จระเข้ผู้เป็นสามีว่ายน้ำตามขบวนไปไม่ทันถึงวัดก็สิ้นใจเสียก่อน จึงมีการวาดธงจระเข้เพื่อระลึกถึงเรื่องราวดังกล่าว
ส่วนดอกบัวที่คาบอยู่ในปากจระเข้ สื่อถึงการใช้พระธรรมเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจและละวางความโลภ นอกจากนี้ ยังพบธงจระเข้ตามร้านค้าบางแห่ง เพราะมีการตีความเชิงสัญลักษณ์เกี่ยวกับการกินไม่รู้จักอิ่ม เชื่อมโยงกับความปรารถนาให้ค้าขายและมีเงินทองไหลเข้ามา
.
2. ธงตะขาบ — เตือนใจเรื่องความโกรธ
ตะขาบเป็นสัตว์มีพิษที่ทำให้เกิดความเจ็บปวดเมื่อถูกกัดหรือทำร้าย จึงถูกนำมาเปรียบกับโทสะหรือความโกรธ ซึ่งแม้จะเกิดขึ้นได้รวดเร็วและรุนแรง แต่ก็สามารถคลี่คลายลงได้
อย่างไรก็ตาม ความโกรธอาจทิ้งความเจ็บปวดและสร้างความเสียหายให้แก่ทั้งตนเองและผู้อื่น ธงตะขาบจึงเปรียบเสมือนเครื่องเตือนใจให้รู้เท่าทันอารมณ์ ก่อนที่ความโกรธจะนำไปสู่ผลเสียที่ยากจะแก้ไข
ในธรรมเนียมกฐิน ธงตะขาบยังใช้เป็นเครื่องหมายบอกว่าวัดนั้นมีผู้จองเป็นเจ้าภาพกฐินแล้ว เพื่อให้ผู้มีจิตศรัทธาที่กำลังมองหาวัดสำหรับทอดกฐินได้ทราบ
.
3. ธงมัจฉา — เตือนใจเรื่องความหลง
ธงมัจฉาหรือธงรูปปลา มีความหมายเชื่อมโยงกับความหลงในรูป เสียง กลิ่น รส และสิ่งที่ดึงดูดใจมนุษย์ โดยคติธรรมชวนให้เราพิจารณาสิ่งต่าง ๆ ตามความเป็นจริง ไม่ยึดติดกับรูปลักษณ์หรือความพึงพอใจเพียงชั่วคราว
อีกด้านหนึ่ง ตามความเชื่อเรื่องอานิสงส์ของการถวายผ้าแก่พระภิกษุสงฆ์ ยังเชื่อว่าจะส่งเสริมให้ผู้ถวายมีรูปโฉมงดงาม เป็นที่เมตตาเอ็นดู และหากประกอบอาชีพค้าขายก็เชื่อว่าจะช่วยส่งเสริมให้ค้าขายคล่องตัว
.
4. ธงเต่า — สื่อถึงสติปัญญาและอายุยืน
เต่าเป็นสัตว์ที่มีอายุยืน จึงถูกเชื่อมโยงกับความมีอายุยืนยาว สุขภาพแข็งแรง และการปราศจากโรคภัยไข้เจ็บ ขณะเดียวกัน ธงเต่ายังสื่อถึงสติปัญญา ซึ่งเป็นสิ่งสำคัญในการดำเนินชีวิต
ในธรรมเนียมธงกฐิน ธงเต่ายังเป็นสัญลักษณ์แจ้งว่าวัดนั้นทอดกฐินเรียบร้อยแล้ว โดยตามคติที่กล่าวถึงกันจะปลดธงลงในวันเพ็ญเดือน 12 ซึ่งเป็นช่วงสิ้นสุดฤดูกาลทอดกฐิน
.
จากธงกฐิน สู่ข้อคิดในการดำเนินชีวิต แม้ปัจจุบันเราจะพบเห็นธงจระเข้และธงมัจฉาได้บ่อยกว่า ขณะที่ธงตะขาบและธงเต่าพบเห็นได้น้อยลง แต่เรื่องราวของธงกฐินทั้ง 4 ชนิดยังสะท้อนให้เห็นว่า ประเพณีไทยไม่ได้มีเพียงพิธีกรรมเพื่อสืบทอดความศรัทธาเท่านั้น หากยังสอดแทรกข้อคิดในการใช้ชีวิตไว้อย่างแยบคาย
ทั้งการรู้จักพอเพื่อลดความโลภ การรู้เท่าทันอารมณ์โกรธ การไม่หลงยึดติดกับสิ่งภายนอก และการใช้สติปัญญาในการดำเนินชีวิต
.
ใครที่ได้ไปร่วมงานทอดกฐิน ลองสังเกตธงรูปสัตว์ที่โบกสะบัดอยู่ในงานดูอีกครั้ง เพราะเบื้องหลังธงผืนเล็ก ๆ เหล่านี้ อาจมีเรื่องราวและข้อคิดที่ทำให้เราเข้าใจวัฒนธรรมไทยได้ลึกซึ้งยิ่งกว่าเดิม
เรียบเรียงโดย เพจสุดโปรด by Bangkok Bank

