ในพิธีบวชของชาวมอญ มีชุดแต่งกายสำคัญที่เรียกว่า “จางอะยาง” หรือ “จางอ๊ะย่าง” แปลตรงตัวว่า “เครื่องแต่งตัว” แต่มากกว่านั้น มันคือสัญลักษณ์ของการเปลี่ยนผ่านชีวิต
.
ชุดนี้ประกอบด้วย ผ้าม่วง สไบสองผืน (สีและขาว) ผ้ากราบ ผ้าคลุมหัว และชฎา ผ้าแต่ละผืนไม่ใช่เพียงเครื่องนุ่งห่ม หากเต็มไปด้วยความรักของครอบครัว เพราะแม่ พี่สาว หรือน้องสาวจะเป็นผู้ทอและจัดเตรียมให้ทั้งหมด ผ้ากราบมักเป็นฝีมือปักของแม่ ลวดลายยอดนิยมคือดอกพุดตานหรือดอกพิกุล
.
ผ้าม่วงและชฎาอาจยืมจากเครือญาติได้ แต่ต้องเป็นคนที่นับถือผีเดียวกัน สืบสายบรรพบุรุษเดียวกันเท่านั้น เพราะเครื่องแต่งกายบางชิ้นถือเป็นของบริสุทธิ์ คนนอกตระกูลแตะต้องไม่ได้
.
“ชฎา” คือหัวใจของชุดจางอะยาง นาคทุกคนต้องสวม เปรียบเสมือนมงกุฎของกษัตริย์ เดิมชาวบ้านช่วยกันทำจากโครงกระดาษประดับลวดลาย ต่อมาวัดคงคารามจัดทำไว้ให้ยืมใช้ แต่ปัจจุบันชฎาโบราณอายุกว่าร้อยปีถูกเก็บรักษาไว้ในพิพิธภัณฑ์ ไม่เปิดให้ยืมอีก ผู้ที่จะบวชจึงต้องยืมจากเครือญาติ หรือสั่งทำจากร้านหัวโขนและวิทยาลัยช่างสิบหมู่
.
ทุกวันนี้ การสวมชฎาลดลงไม่น้อย เพราะนาคนิยมโกนผมก่อนขบวนแห่ ทำให้ศีรษะไร้ “ผมดอกกระทุ่ม” ที่เคยช่วยรองรับชฎาในอดีต หลายคนจึงสวมเฉพาะขบวนแห่ขาไป แล้วถอดออกในขากลับ
.
ธรรมเนียมแต่งองค์ทรงเครื่องและขี่ม้าแห่นาคของชาวมอญวัดคงคาราม มีรากจากพุทธประวัติตอนเจ้าชายสิทธัตถะเสด็จออกผนวช ครั้งนั้นพระองค์ทรงฉลองพระองค์อย่างกษัตริย์ สวมมงกุฎ ประดับเพชรนิล และมีเทพแปลงจูงม้ากัณฐกะเหาะออกจากพระราชวัง ด้วยเหตุนี้ นาคจึงแต่งกายงดงาม สวมชฎาดั่งมงกุฎ ขี่ม้าเข้าสู่ขบวนแห่ เพื่อก้าวเข้าสู่เส้นทางธรรม
.
เครื่องแต่งกายแต่ละชุดสะท้อนสถานะชีวิตที่เปลี่ยนไป
ชุดรับแขกตอนเช้า คือชายหนุ่มธรรมดา
หลังปลงผม สวมชฎาทรงเครื่อง เปรียบดังเจ้าชาย
ครุยขาว คือ “นาค” ผู้เตรียมบวช
ครองผ้าเหลือง คือการสละทรัพย์และสถานะทั้งหมด เข้าสู่เพศอันบริสุทธิ์
คติธรรมซ่อนอยู่ในเครื่องแต่งกาย ทรัพย์สิน เครื่องประดับ หรือความงดงามใด ๆ ล้วนเป็นของนอกกาย เมื่อเข้าสู่ร่มกาสาวพัสตร์ ย่อมต้องวางลง
.
การแต่งหน้านาคอย่างประณีต อาจดูคล้ายการแต่งกายของสตรี เพราะญาติผู้หญิงเป็นผู้จัดแต่งให้อย่างงดงามที่สุด นี่คือช่วงเวลาสำคัญที่ผู้หญิงในครอบครัวจะได้มีส่วนร่วมในพิธีบวช แม้จะไม่ได้เข้าโบสถ์ แต่การแต่งองค์ทรงเครื่องให้นาค คือการร่วมบุญอีกทางหนึ่ง
