ปราสาทเมืองสิงห์อวโลกิเตศวรเปล่งรัศมีในดินแดนไทย

ประติมากรรมอวโลกิเตศวรเปล่งรัศมีนับว่าเป็นหนึ่งในประติมากรรมสำคัญในรัชสมัยของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 แห่งพระนคร ซึ่งได้มีการนำไปติดตั้งยังศาสนสถานสำคัญต่าง ๆ หลายแห่งเสมือนกับการประกาศดินแดนของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ซึ่งศาสตราจารย์ไฮรัม วูดเวิร์ด ได้ทำการสำรวจและระบุไว้ว่ามีประติมากรรมหินทรายนี้รวมทั้งหมด 19 องค์ทั้งในไทยและกัมพูชา ทั้งที่อยู่ในสภาพดีและชำรุด ซึ่งก็เป็นเรื่องน่าสนใจที่หนึ่งอวโลกิเตศวรเปล่งรัศมีที่มีสภาพดีนั้นถูกค้นพบในไทยที่ “ปราสาทเมืองสิงห์” ซึ่งในวันนี้เราจะมาเล่าถึงเรื่องราวของปราสาทเมืองสิงห์กับถอดรหัสประติมานวิทยาของอวโลกิเตศวรเปล่งรัศมีกัน

ปราสาทเมืองสิงห์ เป็นศาสนสถานในศาสนพุทธนิกานมหายาน สร้างขึ้นในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 โดยในจารึกปราสาทพระขรรค์ระบุชื่อปราสาทแห่งนี้ว่าศรีชัยสิงห์ปุระ โดยเป็นปราสาทที่นับว่าตั้งออกมาไกลจากพระนครพอสมควรสะท้อนให้เห็นถึงอาณาเขตของอาณาจักรพระนครที่แผ่มาถึงภาคตะวันตกของประเทศไทยในปัจจุบัน ตัวปราสาทตั้งอยู่ทางทิศเหนือของแม่น้ำแควน้อย และสามารถเดินทางไปถึงได้ง่ายด้วยรถไฟ

เมื่อครั้งที่กรมศิลปากรเข้ามาขุดแต่งปราสาทก็ได้ค้นพบกับโบราณวัตถุสำคัญหลายชิ้นเนื่องในศาสนาพุทธมหายาน อาทิประติมากรรมพระอวโลกิเตศวร พระพุทธรูปนาคปรก และประติมากรรมนางปรัชญาปารมิตา ตลอดจน “อวโลกิเตศวรเปล่งรัศมี” ในสภาพเกือบสมบูรณ์ มีส่วนพระกรทั้งแปดที่ชำรุดหักหายไป โดยในปัจจุบันนี้ถูกนำไปจัดเก็บในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพระนคร และสร้างรูปจำลองประดิษฐานไว้ในปราสาทเมืองสิงห์

อวโลกิเตศวรเปล่งรัศมีเป็นประติมากรรมที่สร้างขึ้นเนื่องในคัมภีร์การัณฑวยูหสูตรของทางตันตระ ซึ่งมีการเทียบพระโพธิสัตว์ในศาสนาพุทธกับเทพเจ้าในศาสนาพราหมณ์ฮินดู โดยอวโลกิเตศวรเปล่งรัศมีนี้มีดวงตาที่สามเฉกเช่นเดียวกันกับพระศิวะ เกล้าเกศาเป็นชฎามงกุฎแบบนักบวชมีพระอมิตาภะประดิษฐานอยู่ด้านหน้า ทั่วทั้งพระวรกายปรากฏเป็นพระพุทธเจ้าประทับนั่งขัดสมาธิดังที่ปรากฏในคัมภีร์การัณฑวฯ ที่ว่าด้วยพระพุทธเจ้าสถิตอยู่ทุกรูขุมขนของพระโพธิสัตว์ อีกยังยังปรากฏนางปรัชญาปารมิตาซึ่งเป็นตัวแทนของคัมภีร์ปรัชญาปรามิตาสูตรด้วย บริเวณขาถูกสร้างให้ดูหนาและตันเป็นพิเศษเพื่อรองรับน้ำหนักของลำตัวด้านบน พระพักตร์เองก็ถอดแบบมาจากพระพักตร์ของชัยวรมันที่ 7 แย้มสรวลอย่างบายน ซึ่งสะท้อนให้เห็นคติเทวราชา-พุทธราชาที่เนรมิตให้กษัตริย์ผู้ปกครองเป็นภาคแทนของพระโพธิสัตว์หรือพระเจ้าในศาสนา

สำหรับอยากจะไปดูปราสาทเมืองสิงห์ก็สามารถเดินทางไปเยี่ยมชมได้ที่จังหวัดกาญจนบุรี หรือถ้าอยากดูพระอวโลกิเตศวรเปล่งรัศมีแต่ไม่อยากไปไกลก็สามารถเดินทางไปเยี่ยมชมได้ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพระนคร
.