หากคุณยืนมองพระยืนดินเผาบนซุ้มเจดีย์กู่กุด วัดจามเทวี จังหวัดลำพูน แล้วสะดุดตากับเส้นบาง ๆ เหนือริมฝีปากบน อย่าเพิ่งคิดว่าช่างปั้นพลาด เพราะ “หนวด” เส้นนั้น ไม่ใช่ความบังเอิญ แต่คือ รหัสทางความคิด ที่ช่างหริภุญไชยตั้งใจฝากไว้กับกาลเวลา
.
เรื่องนี้ได้รับการอธิบายโดย อาจารย์พิเศษ เจียจันทร์พงษ์ ผู้ถอดความหมายทั้งด้านสถาปัตยกรรม คัมภีร์พุทธศาสนา และประติมานวิทยา จนเผยให้เห็นว่า หนวดเล็ก ๆ บนหน้าพระ คือคำตอบของคำถามใหญ่ทางพุทธศิลป์
.
เจดีย์กู่กุดมีซุ้มพระยืนทั้งหมด 60 องค์ ซึ่งเดิมมักเข้าใจกันว่าเป็นพระพุทธรูป แต่จากการศึกษาคัมภีร์พุทธศาสนาและตำนานพื้นเมือง พบว่าจำนวนนี้ตรงกับ พระอรหันต์ 60 องค์ ในพรรษาแรกหลังการตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า
ซึ่งตามตำนาน พระองค์เคยเสด็จมายังดินแดนหริภุญไชยพร้อมพระอรหันต์เหล่านี้ ปัญหาคือพระทั้ง 60 องค์กลับมี พระเกตุมาลา เหมือนพระพุทธเจ้า ทำให้แยกไม่ออกว่าใครคือใคร
.
ปัญหาใหญ่ของช่าง ถ้าพระอรหันต์เหมือนพระพุทธเจ้า แล้วจะแยกยังไง?
ในทางประติมานวิทยา พระพุทธรูปจะมี “พระเกตุมาลานูน” เป็นเครื่องหมายเฉพาะ แต่ปรากฏว่าพระทั้ง 60 องค์บนเจดีย์กู่กุดก็มีพระเกตุมาลาเช่นกัน ฟังดูขัดแย้งใช่ไหม? แต่คัมภีร์มหาวงศ์ของลังกาอธิบายไว้ชัดว่า “ในโลกนี้มีพระอรหันต์ 61 องค์” โดยนับรวมพระพุทธเจ้าเข้าไปด้วย
แนวคิดแบบลังกาวงศ์จึงมองว่า ในสภาวะธรรมแล้ว พระพุทธเจ้าและพระอรหันต์ไม่มีความต่างกัน
ช่างหริภุญไชยจึงกล้าทำพระอรหันต์ให้มีพระเกตุมาลาเหมือนพระพุทธเจ้า แต่…ถ้าปล่อยไว้แค่นั้น คนทั่วไปจะรู้ได้อย่างไรว่าองค์ไหนคือใคร ?
.
“หนวด” คำตอบสุดฉลาดของช่างหริภุญไชย
ทางออกของช่างคือการเพิ่มสัญลักษณ์นั่นคือ “หนวด” หนวดของพระหริภุญไชยเป็นเส้นบาง มีลีลาสะบัด อยู่เหนือริมฝีปากบน แยกชัดจากเส้นพรายปาก ในโลกศิลปะ หนวดคือสัญลักษณ์ของ เกียรติยศ เทวะ หรือบุคคลชั้นสูง พบได้ในรูปพระโพธิสัตว์ เทวดา หรือพระจักรพรรดิ แต่ ไม่เคยพบในพระพุทธเจ้า ดังนั้น
– หนวด = พระอรหันต์
– ไม่มีหนวด = พระพุทธเจ้า
นี่คือวิธีแยก “ธรรมะที่เท่ากัน” ด้วย “รูปธรรมที่ต่างกัน” อย่างชาญฉลาดยิ่ง
.
รูปพระในซุ้มเจดีย์กู่กุดจึงกลายเป็นแม่แบบของศิลปะหริภุญไชย
พระรูปอื่น ๆ ในลำพูนและพื้นที่ใกล้เคียงที่มีลักษณะเดียวกัน ทำเป็นนูนสูง ติดผนัง และมีหนวด จึงควรเข้าใจใหม่ว่า เป็นรูปพระอรหันต์ ไม่ใช่พระพุทธเจ้า ส่วนพระพุทธรูปหริภุญไชยแท้จริง มีอยู่ แต่เป็นอีกแบบหนึ่ง และหลายองค์เคยถูกจัดผิดไปอยู่ในกลุ่มศิลปะล้านนา หรือพระเชียงแสนรุ่นแรกมาโดยตลอด
หนวดเส้นเล็ก ๆ จึงไม่ใช่เรื่องเล็ก แต่คือบทพิสูจน์ว่า ช่างโบราณคิดลึกกว่าที่เราคิด และทิ้งปริศนาไว้ให้เราเรียนรู้ไม่รู้จบ
