อุดรธานี นับว่าเป็นอีกหนึ่งจังหวัดสำคัญของภาคอีสานที่มีประวัติความเป็นมาอย่างยาวนานตั้งแต่อดีต เป็นพื้นที่ที่มีทำเลดี ชัยภูมิเหมาะสม และเต็มไปด้วยร่องรอยทางประวัติศาสตร์ ตลอดจนศิลปวัฒนธรรมตั้งแต่อดีตกาล โดยในวันที่ 18 มกราคมนี้ จะเป็นวันครบรอบ 133 ปีแห่งการตั้งเมืองอุดรธานี ซึ่งได้มีการย้ายศูนย์กลางความเป็นเมืองจากหนองคายมา พร้อม ๆ กับเนรมิตให้อุดรธานีกลายเป็นอีกหนึ่งเมืองสำคัญของมณฑลอุดรธานีในกาลต่อมา
ดินแดนแห่งยุคก่อนประวัติศาสตร์
หากกล่าวถึงอุดรธานี หนึ่งในชื่อเสียงที่โด่งดังของจังหวัดที่หลาย ๆ คนนึกถึง ย่อมหนีไม่พ้น “บ้านเชียง” ซึ่งนับเป็นแหล่งมรดกโลกทางวัฒนธรรมของไทยที่ได้รับการขึ้นทะเบียนจากยูเนสโก โดยเป็นแหล่งโบราณคดียุคก่อนประวัติศาสตร์ที่มีความสำคัญในแง่วัฒนธรรมเครื่องปั้นดินเผา ซึ่งกล่าวกันว่าเป็นเครื่องปั้นดินเผาแบบมีสีลายเส้นที่เก่าแก่ที่สุดเป็นอันดับต้น ๆ ของโลก ชี้ให้เห็นถึงความเป็นชุมชนและอารยธรรมของผู้คนที่อาศัยอยู่ในแถบนี้ในช่วงเวลาดังกล่าว
นอกเหนือจากบ้านเชียงแล้ว บริเวณภูพระบาท ซึ่งเป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรมแห่งล่าสุดของไทย ก็เป็นอีกหนึ่งสถานที่ที่พบร่องรอยของมนุษย์ยุคก่อนประวัติศาสตร์ผ่านภาพเขียนสี สะท้อนให้เห็นถึงกิจกรรมของมนุษย์และการใช้พื้นที่ในอุดรธานีเพื่อตั้งถิ่นฐานมาอย่างยาวนาน
เมื่อกาลเวลาผ่านพ้นจากยุคก่อนประวัติศาสตร์เข้าสู่ยุคประวัติศาสตร์ การตั้งถิ่นฐานของมนุษย์ในอุดรธานีก็เริ่มเห็นเด่นชัดขึ้น มีการพบร่องรอยการเข้ามาของพระพุทธศาสนาในดินแดนแถบนี้ ผ่านภาพเขียน ซากปรักหักพัง และใบเสมาโบราณสมัยทวารวดีในทิวเขาภูพาน ตลอดจนการใช้พื้นที่ของภูพระบาทในฐานะสิ่งปลูกสร้างทางศาสนาอีกด้วย
บ้านเดื่อหมากแข้งในกระแสประวัติศาสตร์ก่อนสมัยใหม่
ในอดีต พื้นที่บริเวณนี้เมืองหนองบัวลำภูเป็นที่รู้จักมากกว่า ดังที่ปรากฏการกล่าวถึงในสมัยอยุธยา อย่างไรก็ตาม ชื่อของอุดร หรือที่เดิมเรียกว่าบ้านเดื่อหมากแข้งนั้น เริ่มปรากฏพัฒนาการที่ชัดเจนมากขึ้นตั้งแต่สมัยรัตนโกสินทร์เป็นต้นมา
ในช่วงต้นรัตนโกสินทร์ พื้นที่นี้ยังไม่ได้ถูกเรียกขานด้วยชื่ออุดรหรือบ้านเดื่อหมากแข้ง หากแต่ยังเป็นที่รู้จักจากชื่อเมืองเดิมในอดีตที่ตั้งอยู่ใกล้เคียงกัน ไม่ว่าจะเป็นหนองบัวลำภูหรือหนองหาน ซึ่งพื้นที่ส่วนใหญ่มีทั้งที่ขึ้นตรงต่อสยามและขึ้นตรงต่อลาวล้านช้างไปพร้อม ๆ กัน
หนองหานนับเป็นเมืองที่ขึ้นตรงกับสยาม ทำให้เมืองนี้เป็นเมืองสำคัญที่เป็นรากฐานของเมืองอุดรธานีในเวลาต่อมา โดยพื้นที่ของเมืองหนองหานมีอาณาเขตกว้างใหญ่ ครอบคลุมพื้นที่ของอุดรธานีในปัจจุบันเกือบทั้งหมด ก่อนจะมีการตั้งเมืองใหม่แยกออกเป็นเมืองต่าง ๆ บนพื้นที่เดิมและยังคงขึ้นตรงกับหนองหาน หนึ่งในนั้นก็คือบ้านเดื่อหมากแข้ง หรืออุดรธานีในเวลาต่อมา
อีสานตอนบนเป็นพื้นที่ที่เกิดเหตุสงครามหลายครั้ง ตั้งแต่สงครามเจ้าอนุวงศ์ จนถึงสงครามปราบฮ่อ ซึ่งในการสงครามเหล่านี้ กองทัพจากเมืองหลวงได้ยกกำลังเข้ามาถึงภูมิภาค ส่งผลให้การปกครองเป็นไปอย่างใกล้ชิดและทั่วถึงมากขึ้น ตัวอย่างเช่น ในสงครามปราบฮ่อ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม (พระยศในขณะนั้น) ได้เสด็จมาตั้งทัพอยู่ที่หนองคาย และได้รับการแต่งตั้งให้เป็นข้าหลวงใหญ่ประจำมณฑลลาวพวนด้วย
กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม และอุดรธานีหลังการก่อตั้งเมือง
ภายหลังการปราบฮ่อ สยามต้องเผชิญภัยคุกคามครั้งใหม่จากเจ้าอาณานิคม โดยฝรั่งเศสได้รุกคืบเข้ามาในดินแดนลุ่มแม่น้ำโขง นำไปสู่วิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 ซึ่งบีบให้สยามต้องสละดินแดนฝั่งซ้ายของแม่น้ำโขง ทั้งนี้ ตามสนธิสัญญาดังกล่าว ได้กำหนดให้สยามถอนกำลังทหารออกจากพื้นที่ในรัศมี 25 กิโลเมตรของฝั่งตะวันตกแม่น้ำโขง ส่งผลให้กองทัพของกรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคมต้องย้ายศูนย์บัญชาการออกจากหนองคาย
จากการสำรวจพื้นที่ พบว่าบ้านเดื่อหมากแข้งมีทำเลและชัยภูมิที่เหมาะสม การขนส่งเสบียงสะดวก และสามารถเคลื่อนกำลังไปยังหนองคายได้โดยง่าย กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคมจึงได้จัดตั้งให้บ้านเดื่อหมากแข้งเป็นที่ตั้งกองบัญชาการแห่งใหม่ ในวันที่ 18 มกราคม พ.ศ. 2436 (หากนับตามศกสากลจะตรงกับปี พ.ศ. 2437)
ความเจริญได้หลั่งไหลเข้ามายังบ้านเดื่อหมากแข้ง ซึ่งบัดนี้ได้กลายเป็นศูนย์กลางของมณฑล ส่งผลให้พื้นที่แห่งนี้มีพัฒนาการทางเศรษฐกิจ และเกิดการหลอมรวมระหว่างความเป็นคนเมืองกรุงเทพกับวิถีชีวิตของชาวอีสาน อีกทั้งการเปลี่ยนชื่อมณฑลจากลาวพวนมาเป็นอุดร ยังสะท้อนถึงความพยายามสร้างสำนึกของผู้คนในพื้นที่ภายใต้การปกครองที่อยู่ห่างไกลจากศูนย์กลาง ให้เกิดสำนึกร่วมของความเป็นไทยอันเดียวเข้าไว้ด้วยกัน
หลังสิ้นสุดระบอบการปกครองแบบมณฑลเทศาภิบาล เมืองน้อยใหญ่ภายใต้มณฑลต่าง ๆ ได้ถูกยกฐานะขึ้นเป็นจังหวัด เช่นเดียวกับเมืองหลวงของมณฑลที่ได้กลายมาเป็นจังหวัดอุดรธานี และยังคงดำรงความสำคัญในฐานะอดีตเมืองหลวงประจำมณฑลที่เปี่ยมไปด้วยประวัติศาสตร์เรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน
.
#สุดโปรด#ประวัติศาสตร์#อุดรธานี#ไทย#วันนี้ในอดีต#BBL#BangkokBank#ธนาคารกรุงเทพ
