หากพูดถึง “กะเหล็บ” หลายคนอาจนึกไม่ออกว่าคืออะไร แต่สำหรับชาวไทดำแล้ว นี่คือของใช้คู่ชีวิตที่อยู่ติดหลังแทบทุกการเดินทาง
.
กะเหล็บ เป็นภาชนะจักสานทรงสูงคล้ายกระบุงแต่แบนกว่า พื้นก้นเป็นสี่เหลี่ยมผืนผ้า ใช้สะพายหลัง ใส่ของได้สารพัด ทั้งเสื้อผ้า ข้าวปลาอาหาร เมล็ดพันธุ์ หรือของใช้จำเป็นในชีวิตประจำวัน เรียกได้ว่าเป็น “เป้สะพายหลัง” ฉบับภูมิปัญญาชาวไทดำที่ใช้งานได้จริงมานานนับร้อยปี
.
ในอดีต ชาวไทดำมักย้ายถิ่นฐานเพื่อทำการเพาะปลูกอยู่เสมอ สิ่งของที่พกพาได้สะดวกจึงกลายเป็นหัวใจสำคัญของการใช้ชีวิต และกะเหล็บก็คือหนึ่งในของใช้ที่แทบทุกครัวเรือนต้องมี เพราะทั้งแข็งแรง ทนทาน และสะพายเดินทางได้คล่องตัว
.
เสน่ห์ของกะเหล็บไม่ได้มีแค่การใช้งาน แต่ยังสะท้อนฝีมือจักสานอันประณีตของชาวไทดำอีกด้วย เริ่มจากการจักตอกไม้ไผ่สองขนาด ก่อนสานก้นเป็นลายสองหรือลายสาม จากนั้นค่อยสานต่อขึ้นเป็นทรงสูงด้วย “ลายยักคิ้ว” หรือลายเฉพาะที่ชาวไทดำเรียกว่า “ลายกะเหล็บ” จนได้รูปทรงป่องสวยคล้ายโอ่งน้ำ ก่อนรัดปากด้วยไม้ไผ่และหวายให้แข็งแรง พร้อมทำหูสำหรับร้อยเชือกสะพายหลัง
.
ที่น่าสนใจคือ กะเหล็บยังมีบทบาทสำคัญในพิธีแต่งงาน ฝ่ายเจ้าบ่าวจะสะพายกะเหล็บใส่หมากพลูไปยังบ้านเจ้าสาว เพื่อใช้ประกอบพิธีไหว้ผีบ้านผีเรือนและขอพรจากผู้ใหญ่ ถือเป็นสัญลักษณ์ของการเริ่มต้นชีวิตคู่ โดยจำนวนกะเหล็บยังสะท้อนฐานะทางสังคมอีกด้วย หากเป็นผู้มียศจะใช้ถึง 4 ใบ ส่วนคนทั่วไปใช้ 2 ใบ
.
แม้ปัจจุบันกะเหล็บจะไม่ได้ถูกใช้แพร่หลายเหมือนในอดีต แต่ก็ยังคงปรากฏอยู่ในวิถีชีวิตของชาวไทดำ ทั้งในงานพิธี การทำไร่ และในฐานะงานจักสานพื้นบ้านที่เต็มไปด้วยเรื่องราวทางวัฒนธรรม
